متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش چهاردهم و پانزدهم: قد کان افتقار للامکانی فلیجعل القدیم بالزمانی

مقدمه

در این بخش از شرح منظومه حکیم ملاهادی سبزواری، به بررسی یکی از مباحث بنیادین امور عامه در حکمت متعالیه پرداخته می‌شود که پیرامون رابطه میان قدیم و حادث، واجب و ممکن، و جایگاه زمان در هستی‌شناسی است. این بحث، همچون نگینی در انگشتری معرفت، سه مقام اصلی دارد: ثبوتی، اثباتی و رفع موانع. هدف، تبیین این حقیقت است که احتیاج و فقر، ویژه موجودات غیرمکانی است و نباید قدیم الذات را با موجودات زمانی یکی انگاشت.

سه مقام کلی در بحث

این مسئله فلسفی و اعتقادی اساسی، سه مقام دارد که دقت در آن‌ها ضروری است:

1. مقام ثبوتی: آیا از نظر ثبوت و هستی‌شناسی، مانعی برای وجود موجوداتی خارج از زمان و مکان وجود دارد یا نه؟
2. مقام اثباتی: دلایل عقلی بر امکان و وجوب چنین موجوداتی چیست؟
3. مقام رفع موانع: چگونه شبهات ناشی از ظواهر آیات و روایات رفع گردد؟

مقام ثبوتی و اثباتی

در مقام ثبوتی، محال بودن وجود موجودات غیرزمانی و غیرمکانی اثبات‌پذیر نیست. بلکه برهان بر وجوب آن دلالت دارد، زیرا خداوند واجب الوجود است و همه صفاتش فعلی. فاعلیت، خالقیت و رازقیت او تمام و کامل است. محال است که علتی بدون معلول باشد، زیرا این امر یا به عدم قدرت، یا عدم ادراک، یا بخل بازمی‌گردد که همه بر خداوند محال‌اند.

در مقام اثباتی، دو بیان اقامه می‌شود:

• از سوی ممکن: ممکن الوجود محتاج است و این احتیاج با قدمت (ازلیت) منافاتی ندارد، همان‌گونه که با ابدیت منافات ندارد. همه فرق اسلامی و حتی غیراسلامی، به ابدیت عالم قائل‌اند؛ پس چرا از ازلیت آن بیم داشته باشند؟
• از سوی واجب: چون خداوند واجب است و صفاتش فعلی، بدون آثار و معلولات نمی‌تواند باشد. آیه شریفه كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ دلالت بر این دارد که هر دم، او در شأنی است و شؤوناتش لایتناهی.

مقام رفع موانع

مانع اصلی که متکلمین را به قول بحدوث زمانی همه ممكنات واداشته، نه برهان عقلی، بلکه ظواهر برخی روایات و آیات است؛ همچون حدیث «كان الله و لم يكن معه شيء» یا «خلق الله الأشياء كلها». این ظواهر، همچون پرده‌ای بر چشم اندیشه، مانع دیدن حقیقت شده‌اند.

اما حکیم می‌گوید: این ظواهر، مانع برهان قاطع نیستند و قابل توجیه‌اند، همان‌گونه که در بحث اعاده معدوم، ظواهر با برهان سازگار گردید. هنگامی که برهان اقامه شود، ظاهر نقل توجیه‌پذیر است.

سه شاهد بر مدعا

برای تبیین بیشتر، سه شاهد آورده می‌شود که حتی مخالفان نیز در آن گرفتارند:

شاهد نخست: از منطق و ضروریة القضیه الفعلیه

همه قبول دارند که قضیه فعلیه مطلقه عامه، همچون «الإنسان ناطق حینما هو إنسان»، ضروری است. حدوث را اگر علت احتیاج بدانیم، تناقض است؛ زیرا حدوث عبارت است از وجود پس از عدم، و هر دو ضرورت دارند. در ضرورت، احتیاج راه ندارد.

شاهد دوم: از ماهیت و لوازم آن

ماهیت من حیث هی هی، نه وجود دارد نه عدم. لوازم ذاتی ماهیت، همچون زوجیت برای اربعه، نه مقدم بر ماهیت‌اند و نه مؤخر زمانی. اگر این لوازم را حادث بدانیم، باید پس از عدم باشند، در حالی که پیش از آن‌ها ماهیت است، نه عدم.

شاهد سوم: از اقوال همه مکاتب اسلامی

همه اهل فکر – مشائی، اشراقی، متأله، اشعری، معتزلی، عارف – به چیزی پیش از زمان قائل‌اند: صور مرتسمه، انوار قاهره، صفات اضافیه، ثابتات، اعیان ثابته، قدمای ثمانیه. این‌ها اگر قدیم باشند، شرک است؛ اگر حادث زمانی، خلاف فرض خودشان. پس باید ممکن‌الوجود ازلی باشند.

جمع‌بندی بخش

این بحث، همچون چشمه‌ای زلال، توحید حقیقی را نمایان می‌سازد: خداوندی که از ازل با همه صفات فعلی‌اش – خالق، رازق، فاعل – بوده و مخلوقات ممکن، با او معیت ذاتی دارند، نه تقدم و تأخر زمانی. موجود یا زمانی است یا لا؛ اگر لا، حادث زمانی بر او صادق نیست.

جمع‌بندی نهایی

حکمت متعالیه، با این براهین، پرده از راز قدم نوعی مخلوقات برمی‌دارد و توحید را به اوج می‌رساند: پروردگاری که هیچ‌گاه تازه به خدا شدن آغاز نکرده، بلکه ازلاً و أبداً با شؤون لایتناهی‌اش، هستی را اداره می‌کند.