متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش اول: نقد تعریف متکلمان از حدوث و اشکال بر آن با مثال زوجیت

متکلمان حادث را چنین تعریف کرده‌اند که موجودی است مسبوق به عدم؛ یعنی پیش از وجودش، عدم بوده است. به تعبیر دیگر، حدوث به معنای گذار از نیستی به هستی در سلسله زمان است. بر این اساس، هر حادثی محتاج به علت است، زیرا از عدم به وجود آمده و عدم نمی‌تواند مبدأ وجود باشد.

اما این تعریف ناتمام است و اشکالی جدی بر آن وارد می‌شود. فرض کنید زوجیت را در نظر آوریم – یعنی مفهوم کلی زوج بودن اعداد. آیا زوجیت مسبوق به عدم زمانی است؟ هرگز، زیرا اعداد مجردند و از سنخ زمان نیستند؛ زوجیت همواره برای اعداد زوج صادق بوده و پیش از زمان نیز تصور می‌شود. بنابراین، زوجیت حادث زمانی نیست.

با این حال، زوجیت مسبوق به اربعه است؛ یعنی در تحقق خارجی خود، وابسته به مصادیقی چون عدد چهار است. بدون وجود مصداق، زوجیت کلی در خارج تحقق نمی‌یابد. پس زوجیت نه واجب‌الوجود بالذات است و نه قدیم به معنای بی‌نیازی از غیر. بلکه موجودی است ضروری‌الوجود بالغیر، اما ممکن‌الوجود بالذات.

از این‌رو، اگر ملاک احتیاج به علت را صرفاً حدوث زمانی بدانیم، موجودات غیرزمانی و مجرد که مسبوق به عدم زمانی نیستند، بی‌نیاز از علت خواهند شد – که این باطل محض است. پس باید گفت: هر ممکن‌الوجودی – اعم از حادث زمانی یا قدیم زمانی – محتاج به علت است.

ممکن‌الوجود موجودی است که در ذات خود، نه وجود را اقتضا می‌کند و نه عدم را؛ لذا برای وجود یافتن، نیازمند فاعل و علت است. این امکان، اعم از حدوث است؛ یعنی چه موجود حادث زمانی باشد و چه قدیم زمانی و غیرمادی، باز هم محتاج به علت خواهد بود.

نتیجه‌گیری بخش اول

تعریف متکلمان از حدوث به عنوان مسبوقیت به عدم زمانی، ناکافی است و نمی‌تواند همه مراتب احتیاج به علت را پوشش دهد. مثال زوجیت نشان می‌دهد که موجوداتی ضروری‌الوجود بالغیر وجود دارند که حادث زمانی نیستند، اما همچنان ممکن‌الوجود و محتاج به علت‌اند. بنابراین، ملاک حقیقی احتیاج، امکان ذاتی است نه حدوث زمانی.

بخش دوم: برهان وجوب و امکان و اثبات واجب‌الوجود بالذات

برهان صحیح در اثبات واجب‌الوجود، برهان وجوب و امکان است که فلاسفه بر آن تأکید ورزیده‌اند. هر موجودی یا واجب‌الوجود است یا ممکن‌الوجود.

واجب‌الوجود بالذات، موجودی است که وجود در ذات او لازم است و عدمش محال؛ او بالذات غنی و بی‌نیاز از غیر است.

ممکن‌الوجود، موجودی است که وجود و عدمش در ذات برابرند و هیچ‌کدام بر دیگری رجحان ندارد؛ لذا برای ترجیح وجود بر عدم، محتاج به مرجّح و علت است.

همه موجودات عالم – اعم از مادی و مجرد، حادث زمانی یا قدیم زمانی – ممکن‌الوجودند، زیرا هیچ‌یک وجود را بالذات اقتضا نمی‌کنند. اگر عالم را قدیم زمانی فرض کنیم، باز هم ممکن‌الوجود است و محتاج به علت.

در سلسله علل ممکنات، تسلسل محال است؛ زیرا هر ممکنی محتاج به علت است و نمی‌تواند علت خود باشد. اگر سلسله علل تا بی‌نهایت ادامه یابد، همچنان همه ممکن‌اند و رجحان وجود بر عدم توضیح داده نشده باقی می‌ماند. لذا باید سلسله به واجب‌الوجود بالذات منتهی شود که غنی مطلق و علت‌العلل است.

نتیجه‌گیری بخش دوم

برهان وجوب و امکان، استوارترین راه اثبات واجب‌الوجود است. این برهان نشان می‌دهد که ملاک احتیاج به علت، امکان ماهوی است نه صرف حدوث زمانی. از این‌رو، همه موجودات عالم – با هر مرتبه و سنخی – معلول و محتاج به واجب‌الوجود بالذات‌اند.

جمع‌بندی نهایی

اشکال بر تعریف متکلمان از حدوث، دریچه‌ای گشوده به سوی درک عمیق‌تر برهان وجوب و امکان. مثال زوجیت، همچون آینه‌ای صیقلی، نشان داد که ضرورت وجود بالغیر، نمی‌تواند جایگزین وجوب بالذات شود. ممکن‌الوجود، در هر مرتبه‌ای که باشد، محتاج به علت است و سلسله علل ممکنات، چون زنجیری است که ناگزیر به حلقه‌ای استوار و غنی – یعنی واجب‌الوجود – متصل می‌گردد.

این برهان، نه تنها وجود خداوند متعال را اثبات می‌کند، بلکه غنای مطلق او را نیز آشکار می‌سازد؛ اوست که همه موجودات در برابر فیض وجودی‌اش، چون قطرات باران در برابر اقیانوس، فروتن و وابسته‌اند.