متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نخست: تطبیق بر صفحه ۷۲، سطر ۱۲ از کتاب فلسفه منظومه

در این بخش، به بررسی تطبیق یکی از مباحث بنیادین حکمت متعالیه پرداخته می‌شود که همچون نگینی درخشان بر تارک برهان امکان و وجوب می‌درخشد. این تطبیق، با ظرافتی شگفت، نشان می‌دهد که علت حقیقی نیاز موجود ممکن به علت فاعلی، امکان ذاتی ماهیت است، نه صرف حدوث زمانی آن؛ گویی دریایی از معرفت را به ساحل یقین می‌رساند.

بیان مدعا و مطلوب اصلی

مطلوب این بحث، اثبات این حقیقت است که علت اقتضای نیاز موجود به علت، امکان ذاتی است. برای این مدعا، شواهدی اقامه شده که یکی از برجسته‌ترین آن‌ها، ضرورت قضیه فعلیه مطلقه عامه است.

شاهد نخست: ضرورت قضیه فعلیه مطلقه عامه

قضیه فعلیه مطلقه عامه، قضیه‌ای ضروری است، در حالی که حدوث زمانی ندارد. برای نمونه، قضیه «الإنسان متنفّس فی أحد الأزمنة» – یعنی انسان در یکی از زمان‌ها نفس می‌کشد – قضیه‌ای ضروری و حتم‌الوقوع است، اما نه در گذشته مطلق، نه در آینده مطلق، بلکه به صورت عام و مطلق. محمول آن (تنفس) بر موضوع (انسان) حتماً متحقق است، بدون آنکه زمان خاصی برای وقوع آن تعیین شده باشد.

این شاهد، همچون آینه‌ای صاف، نشان می‌دهد که ضرورت می‌تواند بدون حدوث زمانی تحقق یابد.

تحلیل با قیود منطقی: ضرورت بشرط المحمول و بشرط عدمه

ضرورت بشرط المحمول، هنگامی حاصل می‌شود که محمول را شرط موضوع قرار دهیم؛ در این حالت، ضرورت وجود محمول حتمی است. همچنین، ضرورت بشرط عدم المحمول، هنگامی است که عدم محمول فرض شود، ضرورت عدم آن پدیدار می‌گردد.

ترتب این دو حالت بر یکدیگر، دقیقاً معادل حدوث ذاتی است؛ زیرا حدوث ذاتی یا به ضرورت وجود می‌انجامد یا به ضرورت عدم، و هیچ میانه‌ای ندارد.

اگر به ماهیت از حیث خود آن (من حیث لها) نظر افکنیم و حالت امکان را کنار نهیم، آنگاه ماهیت یا ضرورت وجود خواهد داشت یا ضرورت عدم. در هر دو صورت، ضرورت مناط غنا عن السبب است؛ یعنی شیء از علت بی‌نیاز می‌گردد.

بررسی حدوث از منظر ماهیت

اگر تنها حالت حدوث را اعتبار کنیم – یعنی وجود پس از عدم – آنگاه وجود شیء ضرورت الوجود و عدم آن ضرورت العدم خواهد شد. در این فرض، شیء غنی عن السبب است؛ زیرا یا وجودش ضروری است (بی‌نیازی از علت وجودی) یا عدمش ضروری (بی‌نیازی از علت عدمی).

اما اگر حالت ماهیت در ذات خود – یعنی حیثیت امکان ذاتی اعم – اعتبار نشود، وجوب از ماهیت رفع نمی‌گردد و نیاز به سبب نیز زایل نمی‌شود. ماهیت، من حیث الوجود ضروری و من حیث العدم ضروری است، و این حیثیت ذاتی، ملاک نیاز به علت می‌باشد.

نتیجه‌گیری بخش

بنابراین، اگر گفته شود که ماهیت حادث است و نیاز به علت دارد، باید پرسید: حدوث چیست؟ حدوث، وجود پس از عدم است؛ وجودش ضرورت الوجود و عدمش ضرورت العدم. در این صورت، شیء بی‌نیاز از علت می‌گردد و واجب‌الوجود می‌شود. این دیدگاه، قدیم را از دایره نیاز به علت خارج می‌کند و حتی فعل را به وجوب می‌رساند، که باطل محض است.

پس، معلوم می‌گردد که علت حقیقی نیاز به علت، امکان ذاتی است؛ امکانی که همچون فقری وجودی، ماهیت را همواره محتاج علت می‌سازد، گویی سایه‌ای که بدون نور اصلی، هیچ است.

جمع‌بندی نهایی

این تطبیق، همچون چراغی روشن در تاریکی شبهات، برهان امکان و وجوب را استوار می‌سازد و نشان می‌دهد که فلسفه اسلامی، با تحلیل عمیق ذات ماهیت، نیاز به علت را بر پایه‌ای استوارتر از حدوث زمانی بنا نهاده است. این معرفت، دریچه‌ای به سوی شناخت واجب‌الوجود می‌گشاید و دل را به نور یقین منور می‌سازد.