متن تحقیق

اعمّیت وجود از ماده و زمان: بنیان حکمت الهی

بخش نخست: مبانی عام وجود در حکمت متعالیه

حکمت الهی بر پایه‌ای استوار و علمی استوار است که همچون شجره‌ای طیبه، ریشه در عمق حقیقت دارد و شاخسار آن به سوی آسمان معرفت گسترده است. این پایه، اعمّیت مفهوم وجود از ماده و زمان است، که در برابر دیدگاه‌های ماده‌گرایانه، حقیقت هستی را به تمامی آشکار می‌سازد.

زیرعنوان: اعمّیت وجود از ماده

چنان‌که در نقد ماتریالیسم بیان گردید، موجود اعم از ماده و غیرماده است. موجود منحصر در ماده نیست؛ ممکن است مادی باشد یا مفارق از ماده. بنابراین، قضیه «الموجود أعم من المادی والمجرد» یک قضیه منفصله حقیقیه است. موجود یا مادی است یا مجرد، و این امر نشان‌دهنده گستره وسیع هستی است که فراتر از محدودیت‌های مادی می‌رود.

زیرعنوان: اعمّیت وجود از زمان

به همین سان، وجود اعم از زمانی و غیرزمانی است. موجود زمانی آن است که در ظرف زمان قرار گیرد، اما آنچه خارج از زمان است، هرچند موجود است، زمان‌مند نیست. زمان با حرکت افلاک و گردش کرات آسمانی پدید آمده است؛ پیش از تنظیم افلاک، زمان وجود نداشته، لذا موجوداتی پیش از زمان بوده‌اند.

بنابراین، وجود اعم از ماده و مدت (زمان) است. ممکن است موجود مادی باشد یا غیرمادی، و ممکن است زمانی باشد یا غیرزمانی و قدیم.

نتیجه‌گیری بخش نخست

این دو اعمّیت – اعم از ماده و اعم از زمان – اساس حکمت و بنیاد فلسفه الهی را تشکیل می‌دهد. مرحوم حاجی (ملاهادی سبزواری) آرای حکما و متکلمین را نقل می‌کند که همگی بر وجود موجود پیش از زمان و عدم انحصار آن به ظرف زمان اتفاق نظر دارند.

بخش دوم: امکان و احتیاج در پرتو اعمّیت وجود

در ادامه، علت احتیاج ممکن اعم از حدوث است، زیرا امکان ذاتی اعم از حدوث زمانی می‌باشد. دیدگاه کسانی که وجود را مساوی یا منحصر در ماده می‌دانند – خواه از ماتریالیست‌ها یا برخی متکلمین – نادرست است؛ چنین نگرشی خالق را نادیده می‌گیرد و تفکری سطحی و عامیانه به شمار می‌رود.

کسانی که وجود را منحصر در ماده می‌کنند، از شناخت حقیقت خلق دور مانده‌اند، و این دیدگاه با اصول حکمت الهی ناسازگار است.

زیرعنوان: نقد دیدگاه‌های عامیانه در فهم نصوص دینی

برخی افراد نصوص دینی را با ذهنیت عامیانه درکش می‌کنند، چنان‌که قرآن کریم می‌فرماید برخی قرآن را می‌خوانند اما مورد لعن قرار می‌گیرند، یا حدیث را روایت می‌کنند اما فهم صحیح از آن ندارند. فهم روایت جدا از متن آن است؛ ممکن است کسی هزاران روایت حفظ کند اما در معنا و استنباط ناتوان باشد.

عالم حقیقی کسی است که روایات را تحلیل و استنباط کند، چنان‌که ائمه اطهار علیهم‌السلام فرموده‌اند: «علینا إلقاء الأصول و علیکم التفریع» (اصول بر عهده ماست و فروع بر عهده شماست).

جمع‌بندی نهایی

حکمت الهی بر پذیرش اعمّیت وجود از ماده و زمان استوار است، که این امر تمایز میان دیدگاه‌های مادی‌گرایانه و الهی را روشن می‌سازد. فهم عمیق نصوص دینی نیز نیازمند استنباط علمی است، نه رویکردهای سطحی. این مبانی، همچون چراغی روشن، راه شناخت حقیقت هستی را می‌گشاید و انسان را به سوی معرفت الهی رهنمون می‌سازد.