متن تحقیق

امور عامه: تبیین علت حاجت و فقر ممکنات

بخش شانزدهم: نقد دیدگاه حدوث به عنوان علت حاجت و اثبات انحصار آن در امکان ذاتی

در این بخش، با استناد به شواهد متعدد و براهین دقیق، اثبات می‌شود که حدوث نمی‌تواند علت حاجت و فقر موجود ممکن به واجب تعالی باشد؛ بلکه تنها امکان ذاتی است که چنین علتی را داراست. این تبیین، همچون نگینی درخشان در منظومه حکمت متعالیه می‌درخشد و مرز میان برهان فلسفی و استدلال کلامی را به روشنی نمایان می‌سازد.

شواهد پنج‌گانه بر امتناع حدوث به عنوان علت حاجت

شواهد روشن و غیرقابل خدشه‌ای وجود دارد که حدوث را از دایره علل حاجت خارج می‌کند و امکان ذاتی را به عنوان علت منحصر آن تأیید می‌نماید:

نقد سه قسم ادعای متکلمین در باب حدوث

متکلمین در اقوال خویش سه صورت را برای حدوث به عنوان علت حاجت فرض کرده‌اند، که همه مردودند:

1. حدوث بنفسه علت حاجت است.
2. حدوث مع الإمكان (به صورت شطر یا جزء) علت حاجت است.
3. حدوث به شرط الإمكان (امکان مقید به حدوث) علت حاجت است.

هیچ‌یک از این صورت‌ها ممکن نیست؛ زیرا حدوث کیفیتی الحاقی و متأخر به مراتب عقلی است.

ترتیب مراتب وجودی و تأخر حدوث

مراتب وجودی موجود ممکن، همچون سلسله‌ای منظم و متصل، به این ترتیب است:

1. تقرر الشیء: شیء در علم حق تعالی یا در ذهن متعین و قرار می‌یابد.
2. فأمکن: ممکن‌الوجود می‌شود.
3. فاحتاج: حاجت ذاتی به علت پیدا می‌کند.
4. فأوجب: علت حاجت، وجوب غیری می‌آورد.
5. فوجب: واجب بالغیر می‌گردد.
6. فأوجد: فاعل آن را ایجاد می‌کند.
7. فوجد: وجود عینی می‌یابد.
8. فحدث: حادث نامیده می‌شود.

حدوث آخرین مرتبه است؛ چگونه می‌تواند علت مرتبه سوم (احتياج) باشد؟ این مستلزم تقدم متأخر بر متقدم و دور است.

جمع‌بندی بخش

شواهد پنج‌گانه و ترتیب مراتب وجودی به روشنی اثبات کرد که حدوث – چه بنفسه، چه شرطاً، چه شطراً – نمی‌تواند علت حاجت باشد. تنها امکان ذاتی، به عنوان معقول ثانی فلسفی، علت حقیقی فقر و حاجت ممکنات است. این برهان، همچون خورشیدی تابان، تاریکی تردیدهای کلامی را می‌زداید و راه حکمت متعالیه را روشن می‌سازد.