متن تحقیق

بررسی علت احتیاج ممکن‌الوجود در امور عامه حکمت متعالیه

بخش هفدهم: رد دیدگاه حدوث به عنوان علت احتیاج و اثبات برتری امکان ماهوی

مقدمه

در این بخش از کاوش در امور عامه، به تبیین یکی از مباحث بنیادین حکمت متعالیه پرداخته می‌شود که همچون نگینی درخشان در تاج فلسفه اسلامی می‌درخشد: علت حقیقی احتیاج موجود ممکن به فاعل و موجد. این بحث، همچون رودخانه‌ای زلال از چشمه‌سار اندیشه ابن‌سینا و حکیم سبزواری جاری است و مرز میان دیدگاه فلاسفه و متکلمین را روشن می‌سازد.

دو دیدگاه اصلی در علت احتیاج موجود ممکن

فلاسفه، به پیروی از شیخ‌الرئیس ابن‌سینا، علت احتیاج را در امکان ماهوی شیء می‌جویند؛ زیرا موجود ممکن، بالذات نه واجب‌الوجود است و نه ممتنع‌العدم، بلکه در مقام ذات خود، نسبت به وجود و عدم مساوی است و از این رو، محتاج به علت خارجی برای ترجیح یکی بر دیگری می‌گردد. این امکان، همچون پلی است که موجودات ممکن را به واجب‌الوجود پیوند می‌دهد و برهان مشهور وجوب و امکان را بنیاد می‌نهد.

در مقابل، برخی متکلمین حدوث را علت احتیاج می‌دانند؛ یعنی چون شیء پس از عدم موجود شده، نیازمند موجدی است که آن را از عدم به وجود آورد.

بیان نخست: تأخر رتبه‌ای حدوث از احتیاج

حدوث، یعنی موجود بودن پس از عدم، صفتی است که بر موجود لاحق می‌شود. ترتیب مراتب تحقق شیء بدین‌سان است: ابتدا شیء در مقام علمی و تصورى قرار می‌گیرد، سپس امکان احتیاج در آن پدیدار می‌گردد، آنگاه علت خارجی (واجب‌الوجود) آن را موجود می‌سازد و سرانجام، حادث نامیده می‌شود. از این رو، حدوث به مراتب متأخر از علت احتیاج است و چیزی متأخر نمی‌تواند علت چیزی متقدم باشد؛ این همچون آن است که میوه را علت درخت پنداریم، در حالی که درخت مقدم بر میوه است.

نتیجه‌گیری این بیان

حدوث نمی‌تواند زیربنای احتیاج باشد، زیرا خود معلول وجود لاحق است.

بیان دوم: تحلیل مفهوم عدم در تعریف حدوث

حدوث به معنای «موجود بعد العدم» است. برای شناخت حادث، باید عدم سابق آن را لحاظ کرد. پرسش بنیادین این است: این عدم کدامین نوع از انواع عدم است و آیا می‌تواند علت وجود شیء گردد؟

انواع عدم در حکمت اسلامی چهار قسم است:

1. عدم مطلق: عدم کلی و غیرمضاف که هیچ ارتباطی با شیء خاص ندارد.
2. عدم مضاف یا سابق: عدم اضافه‌شده به شیء خاص و مقدم بر وجود آن.
3. عدم بدلی یا لولایی: عدم نقابل وجود در یک ظرف واحد؛ اگر شیء موجود باشد، عدم بدلی آن منتفی است و بالعکس.
4. عدم لیسی یا حیثی: عدم از حیث ذات، که با وجود از حیث علت جمع می‌شود.

بررسی هر قسم:

• عدم مطلق: فاقد اضافه است و علیت نیازمند اضافه می‌باشد، پس علت نمی‌گردد.
• عدم لیسی: همان امکان ماهوی است و دیدگاه متکلمین بر حدوث متکی نیست.
• عدم بدلی: لولایی است و سبق و لحوق زمانی ندارد، در حالی که متکلمین به عدم سابق نیازمندند.
• عدم سابق: تنها گزینه باقی‌مانده، اما دو اشکال عمده دارد:
  1. نقیض شیء نیست؛ نقیض شیء عدم بدلی است که با وجود تضاد دارد.
  2. متأخر از وجود لاحق است؛ زیرا تا شیء موجود نشود، نمی‌توان گفت سابقاً معدوم بود، و این منجر به دور می‌گردد (وجود محتاج عدم سابق، و عدم سابق محتاج وجود).

نتیجه‌گیری این بیان

حدوث، به عنوان صفتی مرکب از وجود و عدم، انتزاعی و عدم‌دار است و نمی‌تواند علت خارجی وجود باشد.

بیان شیخ‌الرئیس ابن‌سینا در اشارات و تنبیهات

ابن‌سینا با تحلیلی ژرف، حدوث را به سه صورت ممکن تجزیه می‌کند: وجود تنها، عدم تنها، یا ترکیب وصفی (موجود مسبوق به عدم). عدم چیزی نیست تا محتاج باشد؛ ترکیب ذهنى و انتزاعی است؛ تنها وجود است که محتاج به فاعل می‌گردد. زمان و حدوث لاحق بر وجودند، همچون زوجیت لاحق بر انسان، و نمی‌توانند در ذات وجود دخیل باشند.

از این رو، علت احتیاج وجود ممکن است، نه حدوث آن؛ همچون آن که انسان بودن علت نیاز به حیات است، نه ازدواج یا پدر شدن او.

نکته عرفانی حکیم سبزواری

به لحاظ وجودی، اشیاء فاقد عدم‌اند؛ عدم تنها به لحاظ ماهوی است. وجود محض است و عدم‌بردار نیست.

بیت منظومه سبزواری

و کيف یتصور أن یکون الحدوث علةً
و الحدوث شیئیة ما کیفٌ لاحقٌ للفقر و الحاجة
و تقدمت هذه الحدوث عنه بمراتب…

جمع‌بندی بخش

این بررسی‌ها، که ثبوتی و تصورى‌اند، نشان می‌دهند که حدوث صفتی انتزاعی و عدم‌دار است و نمی‌تواند علت حقیقی احتیاج باشد. علت اصیل، امکان ماهوی است که موجود ممکن را به واجب‌الوجود نیازمند می‌سازد.