متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نوزدهم: تبیین وجوب لاحق و نسبت میان وجود، امکان، تمامیت و نقصان

در ادامهٔ بررسی امور عامه در حکمت متعالیه، به بیت شریف منظومهٔ حکیم سبزواری می‌پردازیم:

چنان‌که پیش‌تر بیان گردید، تحقق و وجود ممکن الوجود، نیازمند علت است و آن علت باید تامه باشد. علت ناقصه، معده، رفع مانع یا اولویت‌های صرف، برای تحقق معلول کفایت نمی‌کنند.

نفی اولویت ذاتی و غیری از رهگذر لا اقتضاء ماهیت

ماهیت ممکن الوجود، به ذات خود نسبت به وجود و عدم، لا اقتضاء دارد؛ یعنی نه اقتضای وجود در آن است و نه اقتضای عدم. لازمهٔ این لا اقتضاء، تسویهٔ کامل میان وجود و عدم نسبت به ماهیت است؛ به گونه‌ای که هر دو طرف برای آن مساوی‌اند.

این تسویه، هرگونه اولویت ذاتی را نفی می‌کند؛ زیرا اگر اولویت ذاتی ـ چه کافیه و چه غیرکافیه ـ وجود داشت، لا اقتضاء منتفی می‌گردید. ما با الفاظ سر و کار نداریم، بلکه با معنا و حقیقت امر مشغول هستیم.

همچنین، همین تسویه، اولویت غیری را نیز نفی می‌کند. اولویت غیری یعنی عاملی خارجی که بخواهد ماهیت را از حالت تسویه خارج سازد. چنین عاملی یا خود مساوی الطرفین است (که تأثیری بر تسویه ندارد) یا اولویت دارد. اگر اولویت دارد، در حقیقت علت است و ما به دنبال علت هستیم. نام‌گذاری آن ـ اولویت کافیهٔ غیریه یا غیرکافیه ـ اهمیتی ندارد؛ ما تابع حقیقت و معنا هستیم، نه الفاظ.

با دقت در این تحلیل عقلی، روشن می‌گردد که برای تحقق معلول، علت تامه لازم است. این علت تامه را هرگونه نام‌گذاری کنید: اولویت کافیه، ذاتیه، غیریه؛ اما اولویت ذاتیه متصور نیست، زیرا با لا اقتضاء ماهیت سازگار نمی‌افتد. اولویت غیریه متصور است، لیکن اگر کافیه نباشد، تأثیری ندارد و اگر کافیه باشد، همان علت تامه است.

وجوب سابق و رابطهٔ آن با علیت تامه

این بحث، همان وجوب سابق است که پیش‌تر بیان شد: الشیء ما لم یجب لم یوجد. یعنی تا علت تامه واجب نگردد، معلول موجود نمی‌شود. قضیهٔ معکوس آن نیز صادق است: الشیء ما لم یجب عدم علته لم یجب عدم معلوله؛ یعنی تا علیت تامه نفی نشود، عدم معلول واجب نمی‌گردد.

در اینجا تفاوت میان وجود و عدم معلول آشکار می‌شود: برای وجود معلول، علیت تامه لازم است، اما برای عدم آن، صرف سقوط از علیت تامه کافی است، هرچند اجزاء ناقصه یا معده موجود باشند. این شبیه امر و نهی است؛ تحقق امر به واحد نیازمند است، اما تحقق نهی به عدم صرف.

تحلیل مراحل تحقق معلول و تفاوت وجوب و وجود

در سلسلهٔ مراحل تحقق: قرر → أمکن → احتاج → أوجبت → وجبت → أوجدت → وجد، پرسش مطرح می‌شود که میان أوجبت / وجبت و أوجدت / وجد چه تفاوتی است؟ آیا وجوب غیر از وجود است؟

پاسخ آن است که وجوب و وجود در حقیقت یکی‌اند، لیکن تفاوت در تحلیل عقلی است. عقل وقتی علت تامه را می‌بیند، حکم می‌کند که معلول واجب است و این وجوب، عین وجود معلول می‌باشد. از سوی دیگر، وقتی وجود معلول را مشاهده می‌کند، حکم می‌کند که علت تامه بوده است.

بنابراین، أوجبت و وجبت، حکم عقلی بر أوجدت و وجد است و میان آن‌ها جدایی حقیقی نیست.

ضرورتین در ممکن: وجوب سابق و وجوب لاحق

ممکن الوجود همیشه به دو ضرورت پیچیده است: ضرورت سابق و ضرورت لاحق.

ضرورت سابق همان وجوب سابق است که مقدم بر ماهیت و وجود معلول می‌باشد. ضرورت لاحق (ضرورت به شرط محمول) پس از تحقق وجود معلول پدیدار می‌گردد؛ مانند قضایای حملیّهٔ شرطیه که وجوب در آن‌ها به شرط تحقق موضوع است.

این دو ضرورت با یکدیگر تفاوت موضوعی و حکمی دارند: یکی مقدم بر ماهیت، دیگری لاحق بر وجود.

این دو ضرورت با امکان منافاتی ندارند، زیرا امکان، لا اقتضاء از جانب ذات است و اقتضاء از جانب غیر می‌پذیرد.

مقایسهٔ امکان و وجوب: نسبت نقص و تمامیت

وجوب، تمامیت است و امکان، نقص. این مقایسه نیازمند تحلیل دقیق است.

در امکان ماهوی (نظر به ماهیت): تساوی وجود و عدم، اما این عدم، عدم صرف (مانند ممتنع) نیست، بلکه عدم مشوب و مضاف است. از این‌رو، ممکن، عدم صرف نیست، بلکه موجودی است که عدم در آن راه نیافته و این ویژگی، آن را ناقص نسبت به واجب‌الوجود که تمام محض است، می‌سازد.

در امکان وجودی یا فقری: وجود ممکن، ربط محض، فقر محض و ضعف است؛ ظلّی در برابر ذی‌ظل، فیئ در برابر شیء. این امکان، نقص محض در برابر تمامیت واجب است.

جمع‌بندی بخش

در این بخش، با تحلیل دقیق عقلی، روشن گردید که ممکن الوجود برای تحقق، نیازمند علت تامه است و لا اقتضاء ماهیت، همهٔ اولویت‌های ذاتی و غیری ناکافی را نفی می‌کند. وجوب سابق و لاحق، دو ضرورت پیچیده در ممکن‌اند و نسبت امکان و وجوب، نسبت نقص و تمامیت است؛ چه در مرتبهٔ ماهوی و چه در مرتبهٔ وجودی و فقری. این تبیینات، پایهٔ استوار فهم رابطهٔ میان واجب و ممکن در نظام هستی‌شناختی حکمت متعالیه را تشکیل می‌دهند.