متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش بیست و یکم: غُرَر در امکان استعدادی

در ادامهٔ بررسی امور عامه، به بحث امکان استعدادی می‌پردازیم که یکی از اقسام مهم امکان در حکمت متعالیه است. این امکان، ویژهٔ عالم ماده و ناسوت است و در مجردات راه ندارد.

مقدمهٔ بخش

حکیم سبزواری در منظومه، پس از بیان امکان عام، خاص، اخص، استقبالی و فقری، به امکان استعدادی و امکان وقوعی اشاره می‌کند. امکان استعدادی، وصفی است که بر مادهٔ مادی عارض می‌شود و استعداد آن را برای پذیرش صورت‌های نوین و استکمال نشان می‌دهد.

تفاوت موضوعی امکان ذاتی و امکان استعدادی

ممکنات بر دو قسم‌اند:

• ممکنات مستکفی: که امکان ذاتی‌شان برای فعلیت کفایت می‌کند، مانند عقول مجرده که صرف امکان ذاتی، با فاعلیت واجب تعالی، به فعلیت می‌رسد و نیازی به زمان، مکان، ماده و رفع موانع ندارد.
• ممکنات غیرمستکفی: که فعلیت‌شان وابسته به ماده، شرایط مادی، زمان، مکان و رفع موانع است.

امکان استعدادی تنها در قسم دوم – یعنی مادّیات عالم ناسوت – تحقق می‌یابد؛ زیرا در مجردات، قوه و استکمال و حرکت وجود ندارد و همهٔ وجودشان فعلیت محض است.

از این‌رو، امکان ذاتی اعم است و هم در ماده و هم در مجرد جاری می‌شود، اما امکان استعدادی اخص بوده و منحصر به عالم ماده است.

ماده و صور آن

در بحث طبیعیات، مادهٔ خارجی دارای صور گوناگون است:

• صورت جسمیه: امتداد جسمانی که میان همهٔ اجسام مشترک است.
• صورت نوعیّه: که انواع را از یکدیگر متمایز می‌کند، مانند گندم از جو.
• صورت شخصیّه: که افراد یک نوع را از هم جدا می‌سازد.

این تقسیم، مورد پذیرش اکثر حکمای متأخر به تبع مشائین است، هرچند در بحث طبیعیات روشن شد که ماده مركب نیست و صورت جسمیه، نوعیّه و شخصیّه، حالات گوناگون یک حقیقت‌اند.

چیستی امکان استعدادی

امکان استعدادی نه در مادهٔ محض، نه در صورت جسمیه، نه نوعیّه و نه شخصیّه است؛ زیرا همهٔ اینها موجودات خارجی‌اند و امکان، وصف عقلی است.

در نطفه یا دانهٔ گندم، چهار لحاظ وجود دارد:

1. مادهٔ موجود در خارج.
2. خصوصیتی که در این ماده هست و آن را از مادهٔ دیگر متمایز می‌کند (این خصوصیت، موجود خارجی است).
3. اضافهٔ این خصوصیت به مادهٔ فعلی → این می‌شود استعداد (موجود خارجی، کیف یا عرض).
4. اضافهٔ این خصوصیت به آینده → مثلاً «انسان می‌تواند از این نطفه به وجود آید» → این می‌شود امکان استعدادی (وصف عقلی).

اگر گفته شود «نطفه می‌تواند انسان شود»، این مسامحه است و مراد همان «انسان می‌تواند از نطفه به وجود آید» است.

امکان وقوعی

به امکان استعدادی، امکان وقوعی نیز گفته می‌شود؛ زیرا نسبت به مراحل وقوع، قرب و بعد دارد و قابل کم و زیاد و زوال است (علقه به انسان شدن نزدیک‌تر از نطفه است).

این امکان وقوعی، غیر از امکان وقوعیِ دیگر است که به معنای «لا یَلزَم مِن فَرضِ وُقوعِهِ مَحال» می‌باشد، مانند عقول که وقوعاً واجب‌اند یا بحر جیوه که وقوعاً ممکن است هرچند فعلاً موجود نیست.

فرق‌های امکان استعدادی و امکان ذاتی

فرق‌های متعدد میان این دو امکان وجود دارد که در اسفار و افق مبین مذکور است. نخستین فرق:

امکان ذاتی، محض قوه است و هیچ فعلیت ندارد؛ موجود باشد یا معدوم، ذاتاً همان است.

اما امکان استعدادی دو جهت دارد:

• جهت فعلی: خصوصیت خارجی در ماده که آن را مهیا می‌کند برای افاضهٔ وجود حادث از مبدأ جواد تعالی.
• جهت قوه: نسبت به آینده.

این خصوصیت، کیفیتی حاصل برای ماده (به معنای اعم: مادهٔ خارجی، موضوع عرض، موضوع نفس) است که ماده را آمادهٔ پذیرش صورت می‌سازد.

اشاره به کلام صدرالمتألهین و پاسخ

ملاصدرا در اسفار، نطفه را مثال می‌زند و می‌گوید نطفه نه استعداد است و نه امکان استعدادی، بلکه موضوع آنهاست.

مراد ایشان، خصوصیت عجین با ماده است؛ زیرا ترکیب را اتحادی می‌داند نه انضمامی. ماده و خصوصیت در خارج متحدند.

اقسام امکان تا اینجا

1. امکان عام
2. امکان خاص
3. امکان اخص
4. امکان استقبالی
5. امکان فقری
6. امکان استعدادی (مرادف با امکان وقوعیِ مادی)
7. امکان وقوعی (به معنای عدم لزوم محال از فرض وقوع)

نتیجه‌گیری بخش

امکان استعدادی، پلی است میان قوه و فعل در عالم ماده؛ استعداد، فعلیت خارجی است و امکان استعدادی، وصف عقلی آن نسبت به آینده. این تمایز، روشنگر تفاوت عمیق میان عالم مجردات (که همه فعلیت‌اند) و عالم ناسوت (که میدان قوه و استکمال است) می‌باشد. بدین‌سان، حکمت متعالیه، با این تبیین دقیق، راه را برای فهم مراتب وجود و حرکت جوهری هموار می‌سازد.