متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش بیست و سوم: فروق میان امکان ذاتی و امکان استعدادی (قسمت امور عامه)

در ادامه بررسی امور عامه در حکمت متعالیه، به ابیات ذیل از منظومه حکیم حاج ملاهادی سبزواری می‌پردازیم:

و إن مغویاً علیه عُیّنا
و فیه سوقٌ أن یزول الممکنا
و إن هذا فی محل الممکنی
و فیه شدةً و ضعفاً أیقنا

فروق پیشین میان امکان ذاتی و استعدادی

پیش‌تر، شش فرق میان امکان ذاتی و امکان استعدادی برشمرده شد که برخی به اعم و اخص می‌انجامد و برخی دیگر فروق جانبی است. از جمله آنکه امکان استعدادی دارای فعلیت از حیث استعداد است، در حالی که امکان ذاتی فاقد چنین فعلیتی است؛ زیرا امکان ذاتی اصل و اساس است. همچنین، امکان استعدادی به معین درونی که همان استعداد باشد، مشخص می‌گردد و غایت آن معین است. افزون بر این، امکان استعدادی دارای امکان زوال است.

فرق پنجم: امکان استعدادی در محل ممکن است

فرق پنجم آن است که امکان استعدادی در محل ممکن قرار دارد، یعنی در ماده آن. مفهوم این سخن آن است که امکان ذاتی در خود ممکن (ماهیت) است، اما امکان استعدادی در ماده ممکن واقع است. مراد از ماده، به معنای اعم است که هم ماده اخص (مانند نطفه خارجی) را شامل می‌شود و هم موضوع، متعلق و حتی نفس را در بر می‌گیرد. این امکان استعدادی قائم به محل است، زیرا محل است که حقیقتاً متصف به استعداد، قرب و بعد می‌گردد. اما وصف آن به ممکن نسبت داده می‌شود به دلیل تعلق و انتساب آن به ممکن؛ از این رو، این وصف به حال متعلق موصوف اشبه است، همچون قول به «زید ضارب أبوه» که وصف در واقع به حال متعلق (پدر) است، نه خود موصوف. ماده و ممکن در حقیقت واحدند و اختلاف تنها در حیثیت و لحاظ است؛ از این رو، دور لازم نمی‌آید، زیرا زنجیره علل در مراحل متعاقب پیش می‌رود و هر مرحله‌ای از مرحله پیشین ناشی می‌شود، نه بالعکس.

فرق ششم: شدت و ضعف در امکان استعدادی

فرق ششم آن است که در امکان استعدادی شدت و ضعفی قطعی وجود دارد. استعداد نطفه برای صورت انسانی ضعیف‌تر از استعداد علقه است، و استعداد علقه ضعیف‌تر از مضغه، و چنین است تا رسیدن به بدن کامل. مراد از بدن کامل، مرحله‌ای است که کار ماده به پایان می‌رسد و دمیدن روح آغاز می‌گردد، چنان که قرآن کریم می‌فرماید:

ثُمَّ أَنْشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ ۚ فَتَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ
(سپس او را آفرینشی دیگر بخشیدیم. پس بزرگ است خداوند، بهترین آفرینندگان.)

استعداد تام تنها پس از تحقق امکان ذاتی، همراه با حدوث اسباب و شرایط و رفع برخی موانع حاصل می‌شود. با حصول شیء بالفعل یا طرایان موانع، استمرار استعداد منقطع می‌گردد.

تبیین فروق جانبی و مقایسه انواع امکان

تمامی این فروق به استعداد بازمی‌گردد و خود امکان استعدادی به عنوان وصف عقلی، شدت و ضعف نمی‌پذیرد. امکان استعدادی با امکان استقبالی متفاوت است؛ اولی وصف خارجی و حقیقی، و دومی ناشی از جهل است. امکان خاص ماهوی (سلب ضرورت از هر دو جانب) با امکان فقری (ضعف وجودی) فرق دارد؛ اولی اعتباری عقلی و دومی حقیقی وجودی است. امکان عام (سلب ضرورت از جانب مخالف) با امکان وقوعی (ما لا یلزم من فرض وقوعه محال، یعنی سلب امتناع از جانب موافق) نیز متفاوت است.

امکان فقری و دیدگاه‌های متعالی

در حکمت متعالیه، امکان فقری به ضعف و ربط محض وجود ممکن به واجب تعبیر می‌شود. این دیدگاه را می‌توان وجوب ظلی نامید، زیرا هستی ممکن ظل حق است و عدم‌بردار نیست. عارفان اما فراتر می‌روند و وجود را منحصر در حق می‌دانند: «ليس في الدار غيره ديار». امکان عشقی نیز بُعدی دیگر است که فاعلیت و قابلیت را سراسر عشق می‌بیند؛ همه عالم مجبول به عشق است، نه مجبور به معنای قهری.

جمع‌بندی بخش

این بررسی نشان داد که فروق میان امکان ذاتی و استعدادی نه تنها در عرصه مفهومی، بلکه در ساحت وجودی و عرفانی نیز ژرف است و به درک دقیق‌تر از خلقت و هستی می‌انجامد، همچون زنجیره‌ای که از نطفه تا انسان کامل امتداد می‌یابد و در نهایت به عشق الهی منتهی می‌گردد.