متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش بیست و چهارم: بررسی قدم و حدوث در امور عامه

مقدمه بخش

در منظومه حکیم حاج ملاهادی سبزواری، فریده سوم به بحث قدم و حدوث اختصاص یافته است. این فریده، پس از بیان اصل وجود در فریده نخست و اوصاف وجوبی، امکان و امتناع وجود در فریده دوم، به اوصاف وجود از منظر سبق و لحوق می‌پردازد.

تفاوت این فریده با فریده پیشین در آن است که در فریده دوم، اوصاف وجود بدون توجه به سبق و لحوق بررسی شد، اما در فریده سوم، همان اوصاف از حیث تقدم و تأخر مورد کاوش قرار می‌گیرد. وجودات، دارای مراتب تشکیکی‌اند و وحدت تشکیکی دارند؛ از این‌رو، بحث از وجود متقدم، متأخر یا معیت پیش می‌آید.

این مبحث، نخست، از مباحث امور عامه فلسفی است، زیرا کلی و وجودی می‌باشد؛ دوم، از مباحث وصفی امور عامه است، چرا که می‌گوییم وجود قدیم است یا حادث یا دارای معیت و تقدم و تأخر؛ سوم، از مباحث وصفی سبق و لحوقی است تا با فریده دوم تمایز یابد.

ترتیب بحث و وجه تقدم

در بررسی حدوث و قدم، پرسشی پدید می‌آید: آیا ابتدا سبق و لحوق را بحث کنیم یا حدوث و قدم را؟ مرحوم حاجی ابتدا حدوث و قدم را مطرح می‌کند و سپس سبق و لحوق را.

علت این تقدم دوگانه است: از حیث مناط (ملاك)، سبق و لحوق مقدم است، زیرا ملاك حدوث و قدم به آن بازمی‌گردد؛ اما از حیث غایت و رکنیت، حدوث و قدم مقدم است، چرا که بحث اصلی و رکنی می‌باشد. از این‌رو، مرحوم سبزواری راه دوم را برگزیده است.

در این فریده، دو کار اصلی انجام می‌شود: نخست، تبیین معنای حدوث و قدم؛ دوم، بیان تقسیمات آن‌ها، یعنی انواع قدیم و حادث. تعریف همواره مقدم بر تقسیم است؛ از این‌رو، ابتدا معنا را روشن می‌کنیم و سپس انواع را برمی‌شماریم.

تعریف قدم و حدوث

مرحوم سبزواری می‌فرماید: قدیم آن است که «لم یکن بعد العدم» یا «بعد الغیر»، یعنی مسبوق به عدم یا غیر (علت یا هر چیز دیگر) نیست. سابقه عدم یا علت ندارد. این، قدم حقیقی است.

حادث، خلاف آن است: مسبوق به غیر (علت، عدم یا هر غیری). موجودی که اول بالذات نیست، بلکه ثانی در تحقق است.

اگر اشکال شود که این تعریف دور است (زیرا در قدیم، عدم مسبوقیة و در حدوث، مسبوقیة می‌آید)، پاسخ آن است که ما در پی تعریف حقیقی دقیق نیستیم، بلکه شرح الاسم کافی است تا مفهوم روشن گردد.

متکلمان در این معانی خلط کرده‌اند و قدیم را واحد پنداشته‌اند، حال آنکه انواع آن روشن نیست.

تقسیمات قدم و حدوث

انواع قدم و حدوث به شرح ذیل است:

۱. حقیقی (ذاتی)

قدیم حقیقی: لم یکن بعد الغیر مطلقاً.

حادث حقیقی: مسبوق به غیر مطلقاً (حتی اگر عدم نداشته باشد، مانند عقول که علت‌پذیرند).

۲. اضافی (عرفی)

قدیم اضافی: اسبق بر دیگری به نحو معنادار عرفی (نه یک لحظه، بلکه تفاوت قابل توجه، مانند پدر نسبت به فرزند).

این بحث عرفی است و نیاز به اطلاق عرفی دارد، نه دقت عددی صرف.

۳. زمانی

قدیم زمانی: عدم سابق زمانی ندارد (قبلیت زمانی ندارد، مانند خود زمان).

حادث زمانی: مسبوق به عدم زمانی.

زمان را با حادث زمانی اثبات کردیم (مانند دیدگاه شیخ الرئیس در اشارات). حدوث زمان را نمی‌توان با زمان اثبات کرد، زیرا به تسلسل و قدم می‌انجامد؛ باید با دلیل دیگر (مانند تجدد اجزاء) اثبات شود.

۴. طبیعی یا جوهري (نظر ملاصدرا)

حدوث جوهري: حرکت و تغییر در جوهر و کمون اشیاء (نه فقط اعراض ظاهری). همه ماسوی در عالم طبیعت، حدوث جوهري دارند (حرکت ذاتی و باطنی).

تمثیل: سیب در رشد، تغییر رنگ و اندازه دارد؛ این اعراضی است، اما ریشه در تپش باطنی جوهر دارد، همچون شعله که از کانون برمی‌خیزد.

قدیم طبیعی: مجردات که تغییر جوهري ندارند.

۵. دهري (نظر میرداماد)

حدوث دهري: فقدان مرتبه مادون در مافوق (عالم ماده فاقد مثال، مثال فاقد عقول، و جز آن).

این نوع به تمام مراتب وجود سرایت می‌کند و با عوالم زمان، دهر و سرمد مرتبط است.

حدوث ذاتی و ارتباط با امکان

حدوث ذاتی: قبلیت لویسیة الذات (ليسيت ذاتیه، یعنی امکان ماهوی: لا اقتضاء وجود و عدم از ذات).

معادل عدم مجامع (عدم جمع‌شونده با وجود در مقام علت).

ممکن من ذاته لیس، اما با علت ایس می‌شود.

اشکال بر عبارت شیخ: «الممکن من ذاته أن یکون ليس» توجیه می‌شود به عدم استحقاق وجود (لا اقتضاء)، نه استحقاق عدم.

ماهیت به حمل اولی: لا اقتضاء؛ به حمل شایع: معدوم تا علت آید.

نتیجه‌گیری بخش

این فریده، پایه بحث‌های سبق و لحوق، معیت و تقسیمات عدم است. قدیم حقیقی تنها ذات مقدس واجب است؛ دیگر مراتب، ظلی یا زمانی‌اند.