متن تحقیق

شرح منظومه حکمت متعالیه

امور عامه: بررسی اقسام حدوث و قدم

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش بیست و پنجم: تبیین اقسام حدوث و قدم در منظومه سبزواری

در این بخش، به بررسی ابیات مرتبط با اقسام حدوث و قدم در منظومه حکیم حاج ملاهادی سبزواری پرداخته می‌شود. ابیات مورد بحث چنین است:

إذ الوجود لم یکن بعد العدم أو غیره فهو مسمّى بالقدم
و أبدأ الحدوث منه بالخلافي سبق الحقیقی و بالإضافی
و یوصف الحدوث بالذاتی و ذا قبلیت ليسیة ذات هدى
أو أبقرا بالعدم المجامعی کما یکون سبق ليس واقعی منصرمي
ینعت بالزمان کالطبع ذي التجدید کلّهاني دهري عبدا سید الأفاضلی
کذاک سبق العدم المقابلی لسابقیة له یه لکن في السلسلة الطولیة

تعریف بنیادین قدم و حدوث

آن وجودی که پس از عدم یا پس از غیر نباشد، به قدم نامیده می‌شود و آن که چنین پسینی دارد، حادث خوانده می‌گردد. مراد از عدم در این تعریف، عدم مطلق است که هم عدم مقابل را دربرمی‌گیرد و هم عدم مجامع را؛ نه صرفاً عدم زمانی. از این‌رو، حتی عقل اول که قدیم زمانی شمرده می‌شود، از حیث ذات و امکان ماهوی‌اش، پس از عدم مطلق است، زیرا وجودش مستند به علت واجبی است و ذاتش به حمل اولی، ليس محض است.

نکته‌ای ژرف در این مقام آن است که وجود و عدم نسبت به ماهیت ممکن، به حمل اولی مساوی‌اند؛ یعنی نه اقتضای وجود دارد و نه اقتضای عدم. این تساوی، اتصاف عقلی است. اما به حمل شایع صناعی، تا علت تام تحقق نیابد، ممکن معدوم است، هرچند به اتصاف عقلی، وجود برایش ممکن باشد.

تقسیمات حدوث و قدم

حدوث و قدم بر چند اعتبار تقسیم می‌شوند که هر یک، بُعدی از رابطه وجود با عدم را روشن می‌سازد:

1. حقیقی و اضافی: قدم حقیقی آن است که عدم‌بردار نباشد (نه مقابل و نه مجامع) و حدوث حقیقی، مسبوق به عدم بودن به هر نحوی.
2. ذاتی: حدوث ذاتی، مسبوقیت به قبلیت لیسیة ذاتی یا به عدم مجامع است؛ یعنی شیء از حیث ذات خویش، فاقد اقتضای وجود است.
3. زمانی: مسبوق به عدم قبلی واقعی و منصرم (منقطع) که به زمان منتسب می‌گردد، همچون حدوث زید و عمر.
4. طبیعی (ابداع صدرالمتألهین): بر پایه حرکت جوهريه، همه عالم طبیعت ذاتاً متجدد و منصرم است، نه صرفاً به واسطه زمان.
5. دهری (ابداع میرداماد): مسبوقیت به عدم در مرتبه اعلی، به نحو طولی در سلسله مراتب وجود.

حدوث و قدم ذاتی و زمانی

حدوث ذاتی، آن است که شیء از حیث ذات خویش، مسبوق به قبلیت لیسیة باشد یا به عدم مجامع. قدم ذاتی در مقابل، فاقد چنین مسبوقیتی است.

حدوث زمانی، مسبوقیت به عدم قبلی واقعی و منصرم است که در ظرف زمان رخ می‌دهد؛ عدم مقابل است و با وجود جمع نمی‌شود. از این‌رو، زمانيات (مانند انسان‌ها و اجسام) حادث زمانی‌اند، اما عقول، هرچند حادث ذاتی‌اند، قدیم زمانی شمرده می‌شوند، زیرا ظرف وجودشان زمان نیست، بلکه خود فاعل زمان‌اند.

حدوث و قدم طبیعی (طبیعی)

با پذیرش حرکت جوهريه که صدرالمتألهین شیرازی آن را بنیاد نهاد، همه عالم طبیعت – از زمان تا زمانيات – ذاتاً منصرم و متجدد است. زمان به ذات خویش حادث است، زیرا وجودش منسرم و فانی فی کل آن است. زمانيات نیز به تبع ذات خویش – نه به واسطه زمان – حادث‌اند، زیرا همه در جریان دائم تجدد و انصرام‌اند.

از این‌رو، حدوث طبیعی، بالاتر از حدوث زمانی است؛ زیرا زمانيات را بالذات حادث می‌داند، نه بالعرض و به واسطه زمان. قدم طبیعی، متعلق به مجردات تامه (عقول) است که فاقد ماده و تصرم‌اند.

حدوث و قدم دهری (ابداع میرداماد)

حکیم میرداماد – که او را سید الافاضل و معلم ثالث (و به قول خویش، معلم اول) خوانده‌اند – حدوث دهری را ابداع کرد. این حدوث، اعلی مراتب حدوث است و به کل سلسله طولی وجود مربوط می‌شود.

معنای حدوث دهری آن است که هر شیء مادون، فاقد ظرف و مقام مافوق خویش است؛ یعنی در مرتبه اعلی خود نیست و مسبوق به عدم در آن مرتبه است. این مسبوقیت، طولی است، نه عرضی.

وجه اشتراک با حدوث زمانی: سبق عدم مقابل و فکیت (انفکاک عدم و وجود).
وجه امتیاز: فکیت در حدوث زمانی عرضی و در یک ظرف (زمان) است، اما در حدوث دهری، طولی و در سلسله مراتب وجود است.

عالم هستی بر سه مرتبه تقسیم می‌شود:

• زمان: نسبت متغیر به متغیر (عالم ماده و طبیعت).
• دهر: نسبت متغیر به ثابت (عالم مجردات تامه که بر ماده حاکمند).
• سرمد: نسبت ثابت به ثابت (عالم اسماء و صفات الهی).

از این‌رو، عالم زمان دارای حدوث دهری است (فاقد دهر است) و عالم دهر دارای حدوث سرمدی است (فاقد سرمد است).

سه مقدمه برای تبیین حدوث دهری

برای روشن شدن مدعای میرداماد، سه مقدمه ضروری است:

1. مقدمه اول: هر موجودی برای وجود خویش، وعائی دارد یا چیزی که مجرای وعاء باشد. وعاء سیالات (حرکات و متحرکات) زمان است. وعاء آنات و وصولات، طرف زمان یا آنات فرضی است که لحظه ایستایی را فرا می‌گیرد.
2. مقدمه دوم: مادون در ظرف مافوق خویش حاضر نیست، بلکه فاقد آن است.
3. مقدمه سوم: این فقدان، سبق عدم طولی پدید می‌آورد.

جمع‌بندی بخش

اقسام حدوث و قدم، هر یک دریچه‌ای به ژرفای رابطه وجود با عدم و مراتب هستی می‌گشایند. از حدوث زمانی که در ظرف تغییر ظاهر می‌شود تا حدوث دهری که در سلسله طولی مراتب جریان دارد، همه بیانگر آنند که جز واجب تعالی، همه ممکنات به نحوی مسبوق به عدم‌اند. این تبیینات، حکمت متعالیه را به اوج رسانده و راهی به سوی درک شئون وجود گشوده است.