متن تحقیق

بررسی انواع حدوث و قدم در حکمت متعالیه
برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

مقدمه: تبیین اقسام حدوث و قدم در الهیات بالمعنی الاعم

در منظومه حکیم ملاهادی سبزواری (صفحه ۸۱، سطر ۹ به بعد)، بحثی عمیق پیرامون اقسام حدوث و قدم مطرح می‌گردد که از مباحث بنیادین الهیات است. این تقسیم‌بندی‌ها، همچون شاخه‌های درختی تناور، از ریشه مفهوم عدم و وجود سرچشمه می‌گیرند و به فهم رابطه میان واجب تعالی و ممکنات یاری می‌رسانند.

کتاب شرح منظومه سبزواری، یکی از متون کلاسیک حکمت اسلامی.

بخش اول: اقسام کلی حدوث و قدم

قدم و حدوث حقیقی

قدم حقیقی آن است که موجود، هیچ‌گونه عدم سابق نداشته باشد. اگر موجودی حتی یک نوع عدم داشته باشد، دیگر قدم حقیقی نیست. حدوث حقیقی نیز عبارت است از مسبوقیت به هر نوع عدم.

قدم و حدوث ذاتی

حدوث ذاتی آن است که موجود مسبوق به عدم جامع (عدم در مرتبه ماهوی یا مجامع) باشد. قدم ذاتی نیز عدم چنین عدم جامعی را ندارد و منحصر در واجب تعالی می‌گردد.

فرق میان حقیقی و ذاتی در این است که در حقیقی، عدم مطلق لحاظ می‌شود، اما در ذاتی، عدم مجامع (عدم در مرتبه بالاتر) مورد نظر است.

قدم و حدوث زمانی

حدوث زمانی مسبوقیت به عدم زمانی قبلی است، همچون موجودات متغیر در ظرف زمان. قدم زمانی عدم چنین مسبوقیت زمانی را دارد.

قدم و حدوث طبیعی

حدوث طبیعی مسبوقیت به تغییر ذاتی است، نه تغییر عرضی. موجودات طبیعی، تغییرشان بالذات است، در حالی که تغییر زمانیات بالعرض (به واسطه زمان) می‌باشد.

فرق حدوث زمانی و طبیعی روشن است: یکی عرضی و وابسته به ظرف زمان، دیگری ذاتی و در جوهر ماده.

قدم و حدوث اضافی

این قسم بیشتر به رأی اکثریت بازمی‌گردد و جنبه فلسفی عمیق ندارد.

بخش دوم: حدوث دهری، نوآوری میر داماد

میر داماد، استاد ملاصدرا، برای جمع میان قدم زمانی عالم (از دیدگاه فلاسفه) و حدوث آن (از نصوص دینی)، نظریه حدوث دهری را بنیاد نهاد. این نظریه، همچون پلی استوار میان عقل و نقل، بر سه مقدمه استوار است.

تصویری تبیینی از حدوث دهری به عنوان نوآوری میر داماد.

حقایق فلسفی پیرامون حدوث دهری از نگاه میر داماد.

مقدمه اول: هر وجودی ظرف (وعاء) دارد

لکل وجود وعاء؛ زمانيات (متغيرات) در ظرف زمان، مجردات در دهر، و اسماء و صفات الهی در سرمد.

زمانيات بر چند قسم‌اند:

• آنچه نفس زمان است (متغيرات).
• آنچه ظرف زمان است (انيات و وصولات).
• حرکات توسطیه که بر وجه انطباق‌اند.
• حرکات قطعه که بر وجه غیرانطباق (به تبع توسطیه) هستند.

مقدمه دوم: سلسله طولی و عرضی موجودات

سلسله عرضی: هم‌رتبه، همچون افراد انسانی (زید، عمرو، بکر).

سلسله طولی: مراتب نزول و صعود حقیقت عالم، از مبدأ تا منتها:

تصاویر نموداری از سلسله مراتب عوالم: احدیت → واحدیت (لاهوت) → جبروت (عقول) → ملکوت (نفوس) → ناسوت (ماده و زمانيات).

• احدیت: ذات بی‌تعین حق تعالی.
• واحدیت (لاهوت): عالم اسماء و صفات.
• جبروت: عقول عالیه.
• ملکوت: نفوس کلیه.
• ناسوت: عالم ماده، مكانيات و زمانيات.

هر مرتبه پایین‌تر، فاقد مراتب بالاتر است: ناسوت فاقد دهر (ملکوت)، فاقد جبروت، فاقد لاهوت و احدیت.

علت، معلول را به کمال دارد، اما مادون، فوق خود را در ظرف خویش ندارد.

مقدمه سوم: هر ظرف وجودی، عدم دیگری را همراه دارد

چنان‌که وجود زید، عدم عمرو را در همان مکان ایجاب می‌کند، وجود هر عالم، عدم عوالم بالاتر را همراه دارد.

نتیجه‌گیری بخش: مفهوم حدوث دهری

حدوث دهری یعنی عالم زمانيات موجود به وجود زمانی است، اما مسبوق به عدم دهری (فاقد ثبات مجردات). عالم دهر نیز مسبوق به عدم سرمدي است، زیرا مظاهر اسماء و صفات‌اند و موظهر (حق) را ندارند.

فرق با حدوث طبیعی: طبیعی به تغییر ذاتی ماده بازمی‌گردد؛ دهری به عدم ثبات رتبی.

این حدوث طولی است، نه عرضی همچون زمانی.

بخش سوم: جمع‌بندی نهایی و تطبیق با دیدگاه‌های متأخر

ملاصدرا در اسفار تأکید دارد که عالم حادث است، اما نه به حدوث زمانی، بلکه به حدوث طبیعی و دهری. آنچه انبیا و اولیا فرموده‌اند که عالم حادث است، به این معنا است، نه مسبوقیت به عدم زمانی قبلی.

ابن‌سینا در شفا، اشارات و نجات، حدوث را تنها به مسبوقیت به عدم قبلی (زمانی) می‌داند، اما دیدگاه صدرا و میر داماد عمیق‌تر است: عالم، خواه قدیم زمانی فرض شود، به سبب تصرم و عدم ثبات، حادث طبیعی و دهری است.

فیض الهی قدیم و بدون تصرم است، اما مستفیض (عالم) عین تصرم و حدوث.

یکی از این عوالم، ناسوت است؛ باقی عوالم کجاست؟ همه مستفیض‌اند و غیر از فیض الهی چیزی نیستند.