متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

حدوث دهري عالم: تبیین سبق طولی و عرضی عدم بر وجود

مقدمه

در حکمت اسلامی، یکی از مسائل بنیادین، بررسی رابطه عالم با مبدأ هستی و تعیین کیفیت حدوث یا قدم آن است. فلاسفه پیشین، عالم را قدیم زمانی دانسته‌اند و متکلمان، آن را حادث زمانی شمرده‌اند. میرداماد – صاحب نظریه مشهور حدوث دهري – راهی میانه گشود تا این نزاع را به وجهی شایسته حل کند. او عالم را حادث دانست، اما نه به حدوث زمانی، بلکه به حدوث دهري؛ یعنی سبق عدم دهري بر وجود آن در مراتب طولی وجود. این بحث، از ژرف‌ترین تأملات فلسفی است که مراتب وجود، وعاءهای آن و احکام عدم را در پیوندی دقیق می‌نگردد.

بخش اول: انواع حدوث و تمایز حدوث دهري

حدوث و قدم حقیقی آن است که اصلاً عدم ندارد. اما حدوث ذاتی، آن است که عدم مجامع با وجود دارد؛ یعنی عدم در ذات ممکن‌الوجود نهفته است. حدوث زمانی، آن است که موجود پس از عدم زمانی تحقق می‌یابد و سبق زمانی دارد.

حدوث دهري اما، سبق مقابل دارد، لکن نه سبق مجامع چون حدوث ذاتی، و نه سبق عرضی چون حدوث زمانی، بلکه سبق طولی و عرضی است. این سبق، نه در امتداد زمان، بلکه در مراتب طولی و عرضی وجود رخ می‌نماید.

نتیجه‌گیری بخش اول

تمایز حدوث دهري از دو نوع دیگر، زمینه را برای فهم مراتب وجود و وعاءهای متفاوت آن فراهم می‌آورد و نشان می‌دهد که سبق عدم می‌تواند غیرزمانی و غیرمجامع باشد.

بخش دوم: سه مقدمه اساسی برای تبیین حدوث دهري

برای تبیین این نظریه، سه مقدمه ضروری است که هر یک چون ستونی استوار، بنای استدلال را برمی‌افرازد.

مقدمه نخست: وعاء وجود و مراتب آن

هر موجودی برای وجود خویش وعاء یا چیزی که جریان وعاء را دارد، نیازمند است. وعاء سیالات – چون حرکات و متحرکات – زمان است، خواه زمان به نفس خود یا به اطراف آن (آنات مفروضه که اوعیه آنیات‌اند). این آنات، چون لحظه وصول به حدود و مسافت‌ها در حرکت، ظرف آنی متغیرات‌اند.

زمان خود دو گونه است: سیال (نفس زمان) و غیرسیال. سیالات بر دو قسم‌اند: حرکات قاطعه که بر زمان به وجه انطباق مستقیم منطبق‌اند، و حرکات متوسطه که به واسطه انطباق می‌یابند.

اما آنچه جریان وعاء را برای مفارقات نوريه (عقول عالیه و نفوس کلیه) دارد، دهر است. دهر چون نفس این مفارقات، مجرد از کمیت، اتصال، سیلان و دیگر عوارض ماده است. نسبت دهر به زمان، همچون نسبت روح به جسد است؛ روح حیات‌بخش جسم، اما مجرد از ویژگی‌های مادی آن.

و آنچه جریان وعاء را برای حق تعالی و صفات و اسماء او دارد، سرمد است.

مقدمه دوم: دو سلسله وجود – طولی و عرضی

وجود به اجمال دو سلسله دارد: طولی و عرضی. سلسله طولی از مبدأ المبادی و غایه الغایات – که حق تعالی است – آغاز می‌شود و به لاهوت (احدیت)، جبروت (واحدیت)، ملکوت (عقول کلیه)، نفوس کلیه و ناسوت (عالم زمان و مکان) می‌رسد.

سلسله عرضی اما در عالم اجسام طبیعی است؛ موجوداتی چون افراد بشر که در عرض یکدیگرند، نه در طول.

مقدمه سوم: تبعیت عدم از وجود در احکام

عدم در همه احکام تابع وجود است: وحدت، کثرت، ثبات، سیلان و وعاء. بنابراین، همچون وجود که زماني، دهري و سرمدي دارد، عدم نیز زماني، دهري و سرمدي است.

عدم دو گونه است: رسم عدم (تصوری در ذهن) و عدم واقعی خارجی. در موجودات عرضی، وجود یکی عدم واقعی دیگری است. همین حکم در موجودات طولی نیز جاری است: هر مرتبه پایین‌تر، فاقد مرتبه بالاتر است.

نتیجه‌گیری بخش دوم

این سه مقدمه چون سه ضلع مثلث، استدلال حدوث دهري را محکم می‌سازند و نشان می‌دهند که عدم می‌تواند واقعی و طولی باشد.

بخش سوم: تبیین نهایی حدوث دهري عالم

پس از تمهید این مقدمات، می‌گوییم: قول سید قدس‌سره که عالم حادث دهري است، به این معناست که عالم ملک (عالم ماده) مسبوق به عدم دهري است؛ یعنی در مرتبه دهر معدوم است، زیرا وجودش متأخر از وجود ملکوت است که وعاء آن دهر می‌باشد.

عالم ملکوت سابق بر عالم ملک است، اما نه به سبق زمانی، بلکه به سبق دهري. همان‌گونه که در سلسله عرضی، هر جزء عدم واقعی برای جزء دیگر است و ظرف وجود یکی عین ظرف عدم دیگری، در سلسله طولی نیز هر مرتبه عدم واقعی برای مرتبه دیگر است.

زمان موجود به وجود زمانی است، اما معدوم به عدم دهري. دهر موجود به وجود دهري است، اما معدوم به عدم سرمدي.

و همان‌گونه که مقادیر حرکات دوریه در عالم ناسوت، نشانگر معیت وجود و عدم است، در مراتب طولی نیز وجود هر مرتبه با عدم مراتب دیگر همراه است.

نتیجه‌گیری بخش سوم

حدوث دهري، راهی است که هم حادث بودن عالم را اثبات می‌کند و هم قدم فیضی مداوم الهی را حفظ می‌نماید؛ عالمی که در مرتبه خویش موجود، اما در مراتب بالاتر معدوم است.

جمع‌بندی نهایی

نظریه حدوث دهري، چون پلی است میان آرای متکلمان و فلاسفه، که عالم را حادث می‌داند بدون نیاز به آغاز زمانی، و قدیم می‌شمارد در فیض مداوم الهی. این تأمل ژرف، مراتب وجود را چون نردبانی نورانی نشان می‌دهد که از سرمد تا زمان تنزل می‌یابد، و هر مرتبه‌ای در ظرف خویش موجود و در مراتب بالاتر معدوم است. این بینش، عمق حکمت اسلامی را در فهم رابطه مخلوق و خالق آشکار می‌سازد.