متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش سی‌ویکم: حدوث ذاتی و زمانی عالم طبیعت و حفظ وحدت انواع

مقدمه بخش

در این بخش از منظومه، حکیم سبزواری به بیان حدوث ذاتی اشیاء طبیعی می‌پردازد و آن را از حدوث زمانی متمایز می‌سازد. بحث بر سر این است که تمامی موجودات عالم طبیعت، اعم از عنصری یا اثیری، ذاتاً متصرم و متجددند؛ تجدد نه عارض بر ذات آن‌هاست، بلکه عین حقیقت و ماهیت ایشان است. این تجدد ذاتی، پرسش‌هایی بنیادین پدید می‌آورد، از جمله حفظ وحدت انواع در میان این تصرم مداوم، و نیز چرایی ترجیح حدوث در وقت معین. حکیم با استدلال‌های دقیق، این شبهات را دفع می‌کند و دیدگاه حکمت متعالیه را در برابر اقوال کلامی قرار می‌دهد.

حدوث طبیعی و حدوث حقیقی در عالم ماده

حکیم سبزواری در ابیات آغازین این بخش می‌فرماید:

جزئیه کلیه جزءٌ و کل و کانَه سبق؟ لنوع للمثل مرجح الحدوث ذاته و افتقر لا وقت قبله و ذو الکعب اتخذ و قیل علم ربنا بالأصلح و الأشعری نافی للمرجح و عندنا الحدوث ذاتی و لا شیء من الذاتی جا معللاً

در تبیین حدوث طبیعی و حدوث حقیقی، بیان می‌شود که تمامی عالم طبیعت – اعم از زمان، زمانیات، کلی و جزئی، کل و جزء، اشیاء قار و غیرقار – اعم از عالم عنصری یا اثیری، همه ذاتاً متصرم و متجددند. این تجدد عارض بر اشیاء نمی‌گردد، بلکه ذاتی و عین حقیقت آن‌هاست؛ چیزی جز تصرم و تجدد در ذات ایشان وجود ندارد.

در این میان، پرسشی بنیادین پدیدار می‌گردد: اگر همه اشیاء عالم طبیعت ذاتاً متصرم‌اند و هر لحظه با لحظه پیشین و پسین متفاوت است، حافظ وحدت عالم طبیعت چیست؟ چگونه وحدت پایدار در میان این سیالیت مداوم حفظ می‌شود؟

پاسخ این است که همان‌گونه که بدن انسان – با وجود اینکه ماده‌ای طبیعی و ذاتاً متصرم است – وحدتش را مدیون نفس انسانی مجرد است که بر آن حاکمیت دارد؛ نفس انسانی بدن را از جوانی به پیری می‌برد، اما تا هنگامی که حاضر است، وحدت بدن را حفظ می‌کند؛ همین‌گونه، حافظ کلی طبیعی و صور نوعیه، مثال مجرد آن در عالم مثال است. صور نوعیه در عالم ناسوت تحت تأثیر مدبرات قرار دارند و هیچ صورت نوعیه‌ای در عالم ماده بدون مدبر و خارج از تدبیر نمی‌تواند باشد.

بنابراین، همان‌گونه که بقای بدن انسانی به نفس وابسته است و با انقطاع نفس، بدن متلاشی می‌گردد – و مرگ در حقیقت انقطاع نفس از جسم است، نه نابودی جسم یا روح – صور نوعیه و طبايع نیز بقای خود را مدیون مدبرات حاکم بر خویش‌اند. این مدبرات را عالم مثال، عالم مثل، مجردات، عقول متکافئه، عقول ارضیه و أسماء مختلف می‌نامیم.

نکته کلیدی: صور نوعیه دارای مثال مجردند، اما جنس و عرض فاقد مثال‌اند. هر صورت نوعیه – همچون انسانیت همراه با ناطقیت و حیوانیت – مدبری واحد دارد (رب النوع). افراد رب مستقیم ندارند، بلکه تحت رب نوع خویش‌اند.

این مدبرات ماده نیستند تا حدوث طبیعی یا زمانی داشته باشند؛ حدوث ایشان دهري یا سرمدي است. نفس انسانی نیز جرمانیة الحدوث است (مسبوق به ماده)، اما روحانية البقا؛ پس از تجرد کامل، از عالم طبیعت جدا می‌گردد.

شبهه ترجیح حدوث زمانی و اقوال کلامی

حکیم سبزواری در این مقام به بحث سبق و لحوق وارد می‌شود که در کلام بسیار مورد مناقشه بوده است. متکلمان حدوث زمانی ماسواالله را اثبات کردند تا قدم عالم را نفی کنند. پرسش این است که چرا خداوند عالم حادث را در این زمان خاص آفرید و نه پیش از آن یا پس از آن؟ این ترجیح نیازمند مرجح، حکمت و اراده است.

حکیم چهار قول را بررسی می‌کند:

1. قول کعبی: ذات الوقت خود علت حدوث در آن وقت است. رد: علت ذات الوقت چیست؟ این تسلسل می‌آورد.
2. قول معتزله: علم خداوند به أصلح. رد: صلاح یا برای خالق است (نیازمندی محال) یا برای مخلوق (برمی‌گردد به صلاح خالق).
3. قول اشاعره: مرجح لازم نیست؛ ترجیح بلا مرجح جایز است. رد: این به جواز کار دلبخواهی و بی‌حکمت می‌انجامد.
4. قول حکما: حدوث ذاتی اشیاء است؛ «ذاتی الشیء لم یکن معللاً». وقتی حقیقت شیء طبیعی عین تصرم است، پرسش «چرا در این وقت؟» بی‌معناست؛ مانند پرسش «چرا مشمش را مشمش آفرید؟» ایجاد عین همین است.

نکته کلیدی: در حکمت متعالیه، حدوث ذاتی جایگزین حدوث زمانی متکلمان می‌شود و شبهه ترجیح بلا مرجح را به‌طور ریشه‌ای دفع می‌کند.

برهان انفکاک‌ناپذیری علت و معلول

برهانی استوار و دندان‌شکن این است که انفکاک میان علت و معلول محال است؛ علت بدون معلول، علت نیست. خداوند در لم‌یزل علت است، پس معلول نیز باید در لم‌یزل باشد، مگر اینکه یکی از این‌ها را بپذیریم:

• عدم علم در ازل → جهل محال
• عدم قدرت → محال
• بخل → محال
• عدم قابلیت قابل → اما قابل را نیز خداوند قابل کرده است

نتیجه: فیض خداوند دائم و سرمدي است: «دائم الفضل علی البریة». فیض قدیم است، اما مستفیض (عالم ماده) در هر لحظه تجدید می‌شود؛ مانند جوی آبی که جریان دائم دارد، اما آب هر لحظه نو است.

مجردات قدیم‌اند، اما ماده مستفیض حادث ذاتی است. دو برهان «العالم متغیر» و «العالم اثر القدیم» این را تأیید می‌کنند.

امتداد حدوث ذاتی به اجزاء، کل‌ها و کلیات طبیعی

حکیم می‌فرماید: هر حد از حدود طبايع سیاله مسبوق به عدم زمانی است، حتی با خورد کردن مدام اجزاء. این حکم به کل مجموعی (مانند زمان) و کلی طبیعی (مانند انسانیت) نیز سرایت می‌کند، زیرا کلی طبیعی عین افراد است و افراد متصرم‌اند.

در ممتدات قاره و غیرقاره – به‌ویژه جایی که اجزاء با کل در حد و اسم موافق‌اند – حکم اجزاء همان حکم کل است.

حفظ وحدت انواع در عین تبدل ذاتی

شبهه: اگر تبدل ذاتی باشد، ذوات متخالفه می‌شوند و وحدت از میان می‌رود.

پاسخ: حفظ هر نوع سیال بالذات، به مثال نورانی آن است؛ همان‌گونه که بدن شخصی انسانی با نفس ناطقه حفظ می‌شود. انواع متبدله با اشراق دائم صاحب واحد، بسيط و ثابت خویش، وحدت و ثبات می‌یابند. رابطه میان مدبر و صورت نوعیه مانند روح به جسم، معنا به صورت، اصل به فرع است.

خداوند جان جانان است و مدبرات شؤونی از شؤون اویند.

نکته کلیدی: عالم طبیعت ذاتاً متصرم است، اما با حافظ مجرد، وحدت و بقا می‌یابد؛ مدبرات نیز تحت تدبیر اعلی‌اند.

جمع‌بندی بخش

عالم ماده دارای حدوث طبیعی و زمانی است، مجردات حدوث دهري دارند، و فیض حق قدیم أزلي است. شبهات کلامی با حدوث ذاتی و برهان انفکاک علت و معلول دفع می‌گردد. وحدت انواع در میان سیالیت ماده، به اشراق مدبرات مجرد بازمی‌گردد. این بیان، نظام احسن و اتم را نمایان می‌سازد که هیچ ذره‌ای از آن جداپذیر نیست.