متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش سی‌وسوم: بررسی تقدم و تأخر و اقسام سبق

مقدمه بخش

پس از کاوش در مفاهیم حدوث و قدم، حکیم سبزواری در منظومه خویش به بحث تقدم و تأخر و معیت روی می‌آورد. این ترتیب، هرچند در نگاه نخست منطقی می‌نماید، اما با تأمل عمیق‌تر، پرسش‌هایی بنیادین را برمی‌انگیزد. آیا بحث حدوث و قدم بر تقدم و تأخر مقدم است، یا برعکس؟ این پرسش، همچون دریچه‌ای گشوده به ژرفای معرفت وجودی، ما را به مقایسه میان رویکرد حکیم سبزواری و شیخ‌الرئیس ابن‌سینا در کتاب شریف الإشارات و التنبیهات فرا می‌خواند.

ترتیب مباحث در منظومه و اشارات: نقدی فلسفی

شیخ‌الرئیس در الإشارات، ابتدا به تقدم و تأخر می‌پردازد و سپس حدوث و قدم را بررسی می‌کند، در حالی که حکیم سبزواری ترتیب معکوس را برگزیده است. این تفاوت، نه تصادفی، بلکه ناشی از اختلاف در فهم رابطه میان این دو مفهوم است.

حدوث و قدم، در حقیقت، بدون مفهوم تقدم و تأخر قابل درک نیستند؛ زیرا حدوث به معنای پس از عدم بودن و قدم به معنای همراه عدم نبودن است، و هر دو نیازمند فهم سبق و لحوق‌اند. از این‌رو، بحث تقدم و تأخر منطقاً و مفهوماً بر بحث حدوث و قدم مقدم است. بنابراین، ترتیب شیخ‌الرئیس در الإشارات، که تقدم و تأخر را مقدم می‌دارد، از نظر ترتیب منطقی برتری دارد.

با این حال، حکیم سبزواری نیز بی‌دلیل این ترتیب را برنگزیده است؛ زیرا حدوث و قدم به عنوان مناط و غایت تقدم و تأخر در وجود حادث و قدیم آشکار می‌شوند، و از این حیث، مقدم داشتن آن‌ها بر تقدم و تأخر، نوعی اولویت غایی را نشان می‌دهد، همچون مقدم داشتن میوه بر درخت در نگاه به هدف آفرینش.

نکته دیگر آنکه حکیم سبزواری سبق و لحوق را تابع حدوث و قدم می‌داند و از این‌رو آن را پس از آن می‌آورد، اما این بیان نارسا است؛ زیرا سبق و لحوق خود از اوصاف وجود است (الوجود السابق و الوجود اللاحق)، همان‌گونه که حدوث و قدم از اوصاف وجودند. بر اساس تشکیک وجود، همه این‌ها صفات ذاتی وجودند و یکی تابع دیگری نیست، بلکه هر یک جنبه‌ای از حقیقت واحد وجود را آشکار می‌کنند.

اقسام سبق و لحوق و معیت

سبق، لحوق و معیت همچون سه وجه یک مثلث‌اند: اول، آخر و وسط. هر قسمی که برای سبق برشمرده شود، برای لحوق و معیت نیز به همان نحو برقرار است. از این‌رو، حکیم سبزواری تنها به بیان اقسام سبق بسنده کرده و اقسام دیگر را روشن دانسته است.

اقسام سبق هشت‌گانه است و این حصر، استقرایی است نه عقلی؛ اگر قسم نهمی یافت شود، قابل پذیرش خواهد بود.

۱. سبق زمانی

سبق زمانی آن است که در آن، سابق و لاحق در زمان از یکدیگر منفک‌اند و اجتماع ندارند. این انفکاک عرضی است، نه طولی.

سبق زمانی دو قسم است:

• بالذات: خود زمان‌ها، همچون شنبه که بر یکشنبه مقدم است.
• بالعرض: چیزهایی که در زمان‌اند، همچون پدر که در سن بر پسر مقدم است.

در سبق زمانی، سابق و لاحق نمی‌توانند جمع شوند؛ دیروز و امروز همزمان نیستند.

۲. سبق رتبی (ترتیبی)

تقدم در ترتیب، خواه حقیقی باشد یا جعلی و اعتباری، همچون ترتیب ایستادن در صف یا تقدم آخر خانه در دهلیز بر ابتدا.

۳. سبق شرفی

تقدم فاضل بر مفضول و افضل بر فاضل. این تقدم حقیقی و وجدانی است و نه اعتباری. فاضل بودن، کمالی ذاتی است که خود را بر جان و دل آدمی تحمیل می‌کند.

تقدم مفضول بر فاضل، ظلم آشکار است و از عدالت به دور. این سبق شرفی، دریچه‌ای به اخلاق وجودی می‌گشاید و رعایت آن، شرط ایمان و عدالت است.

۴. سبق تبعی (بالوجود)

سابق در وجود به لاحق محتاج نیست، اما لاحق به سابق محتاج است. همچون یک که در وجود به دو محتاج نیست، اما دو به یک محتاج است. این سبق، تقدم علت ناقصه بر معلول است.

۵. سبق علی (بالوجوب)

تقدم علت تامه بر معلول، که معیت خارجی دارند اما تقدم عقلی و وجوبی. علت تامه از معلول منفک نمی‌شود، اما عقل حکم می‌کند که وجود معلول از علت حاصل است، نه بالعکس. مثال معروف: حرکت دست و حرکت کلید؛ عقل دست را مقدم می‌داند، هرچند در خارج معیت دارند.

۶. سبق ماهوی (تجوهری)

تقدم در سطح ماهیت، که ذهنی است:

• تقدم اجزای مقوم (جنس و فصل) بر نوع.
• تقدم ماهیت بر لوازمش (مانند چهار بر زوجیت).
• نزد اصحاب اصالت ماهیت: تقدم ماهیت بر وجود.

۷. سبق حقیقی

ابتکار صدرالمتألهین قدس‌سره. تقدم وصف بالذات بر وصف بالعرض و مجاز. مثال: حرکت سفینه حقیقی است، اما حرکت جالس در آن بالعرض و به واسطه سفینه. یا در اصالت وجود: وجود، موجود بالذات است، اما ماهیت موجود بالعرض و به واسطه وجود.

در این قسم، متاخر به حقیقت وصف نمی‌شود، بلکه وصفش مجازی است، بر خلاف اقسام پیشین که هر دو طرف به حقیقت متصف به ملاك بودند.

۸. سبق دهری

ابتکار میرداماد قدس‌سره. تقدم انفکاکی طولی میان مراتب وجود: سرمد بر دهر، و دهر بر زمان. اجتماع ندارند، اما انفکاکشان طولی است نه عرضی.

سبق بالذات

سبق بالذات قسم مستقل نیست، بلکه قدر مشترک سه قسم تبعی، علی و ماهوی است (در اصطلاح مشهور حکما). متکلمین آن را سبق زمانی بالذات می‌دانند.

نتیجه‌گیری بخش

تقدم و تأخر، همچون شریان‌های حیاتی در پیکره فلسفه وجودی، مفاهیم حدوث و قدم را معنا می‌بخشند و خود نیز از اوصاف بنیادین وجودند. هشت قسم سبق، هر یک دریچه‌ای به لایه‌ای از حقیقت وجود می‌گشایند و نشان می‌دهند که تقدم نه تنها زمانی، بلکه شرفی، علی، حقیقی و دهری نیز هست. این اقسام، همچون پرتوهای گوناگون یک نور واحد، تشکیک وجود را آشکار می‌کنند.

جمع‌بندی نهایی کتاب (تا این بخش)

در این تأملات بر منظومه حکیم سبزواری، دریافتیم که امور عامه، پایه‌های استوار معرفت وجودی‌اند. تقدم و تأخر نه تنها ابزار فهم حدوث و قدم، بلکه خود از صفات ذاتی وجودند که در مراتب گوناگون، حقیقت واحد را به تجلیات متنوع می‌رسانند. این بحث‌ها، همچون نردبانی به سوی درک وحدت در کثرت وجود، فیلسوف را به ژرفای هستی رهنمون می‌شوند.