متن تحقیق

غرر الفرائد فی الفعل و القوه

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش سی‌وششم: تبیین امور عامه در فریدهٔ رابعه

در فریدهٔ رابعه از غرر الفرائد، حکیم ملاهادی سبزواری به بررسی قوه و فعل می‌پردازد. این مبحث، از مهم‌ترین مباحث حکمت نظری است که در حکمت عملی، عرفان و اخلاق نیز جایگاه ویژه‌ای دارد. مرحوم سبزواری این بحث را به‌گونه‌ای فشرده و مختصر بیان کرده است؛ کوتاه‌ترین فریدهٔ منظومه همین فریده است، زیرا مباحث اصلی آن در ابواب دیگر، به‌ویژه در طبیعیات، در بحث حرکت و زمان، به تفصیل آمده است.

نخستین گام در این مبحث، شناخت اقسام قوه و فعل و تفاوت‌های میان آن‌هاست.

قوه به معنای عدم فعلیت است و فعلیت به معنای وجود. بنابراین، به‌طور کلی، فعلیت برابر با وجود، تحقق، تأصل و حقیقت است. قوه اما به عدم بازمی‌گردد؛ نه عدم مطلق که عدم صرف باشد، بلکه عدم نسبی و اضافی که به ماده، هیولی، ماهیت و ناداری مربوط می‌شود. از این‌رو، فعلیت به موجودیت و وجود تعلق دارد و قوه به امکان، ماهیت، ماده و هیولی.

نکتهٔ دوم آنکه قوه و فعل تنها در عالم ممکنات لحاظ می‌شوند. واجب تعالی فاقد قوه است و عین فعلیت محض؛ ممتنع نیز نه قوه دارد و نه فعلیت، زیرا عدم مطلق است. بنابراین، قوه و فعل در ممکنات قرار دارند و موجودات ممکن، هم قوه را در بر می‌گیرند و هم فعلیت را، هرچند به برخی معانی، فعلیت نسبت به حق تعالی نیز قابل اطلاق است.

سوم آنکه قوه و فعل دارای معانی متعددند و این معانی گاه متباین یکدیگرند، مانند قوهٔ فاعلی و قوهٔ انفعالی. قوهٔ فاعلی به فاعل بازمی‌گردد و قوهٔ انفعالی به قابل و ماده. این کثرت معانی، اشتراک لفظی است نه اشتراک معنوی یا نوعی. مرحوم سبزواری در اینجا به جای «صنف» منطقی (تقسیم نوع)، از «صنف» به معنای قسم و تقسیم لغوی بهره می‌برد و برخی از مهم‌ترین این اقسام را که میان حکما رایج‌تر است، برمی‌شمارد.

تقدم فعلیت بر قوه

تمام اقسام فعلیت، به همهٔ تقدمات، بر قوه مقدم‌اند، جز در یک مورد: تقدم زمانی. در تقدم زمانی، قوه بر فعلیت خویش مقدم است، هرچند فعلیت از حیث شرف، رتبه و کمال مقدم است.

مثال: نطفه از نظر زمانی بر علقه و مضغه مقدم است، اما علقه و مضغه اشرف و اولویّت دارند.

قوه هرگز علت تامه نیست؛ بلکه قابل است، معدّ است و جزء العله. علت همیشه فاعل است.

اقسام قوه و فعل

مرحوم سبزواری در منظومه می‌فرماید:

الفریدة الرابعة فی الفعل و القوه

فعل را بر قوه مقدم داشته تا بر تقدم آن از همه جهات جز زمان دلالت کند.

یکی از معانی قوه، «زمینه» و استعداد است؛ زمینه همواره قابل است و هرگز فاعل نیست. زمینه از نظر زمانی مقدم است، اما از حیث شرف متأخر.

تمثیل: باغبان زمین را آماده می‌کند؛ زمین زمینهٔ گل است، اما گل اشرف و غایت است. مقدمات همیشه زیربنا و نیازمحورند، اما نتیجه اشرف است.

سپس به اقسام می‌پردازد:

على اصناف قوة قد وردت

این اصناف، اقسام‌اند نه اصناف منطقی. برخی از آن‌ها که میان حکما رایج‌تر است:

1. قوه در مقابل فعل به معنای سببیت: مانند هیولی که بالقوه است. هیولی یعنی قوهٔ محض. در مقابل آن، صورت است که فعلیت است.
   هیولی دو قسم است: هیولی اولی (قوهٔ محض، قابل لایتناهی، آخرین مرتبهٔ وجود پیش از عدم) و هیولی ثانیه (مادهٔ عناصر که با صورت همراه است).
2. قوه در مقابل ضعف: قوه یعنی شدت، فعل یعنی قوت. واجب تعالی فوق ما لایتناها قوةً است؛ یعنی شدت غیریتاهی.
   شدت بر سه قسم: متناهی (عوالم طبیعی)، غیرمتناهی (مجردات)، فوق غیرمتناهی (واجب تعالی).
   به همین معنا، بر کیفیات استعدادی نیز قوه و لا قوه اطلاق می‌شود؛ قوه یعنی مقاومت و قوت، لا قوه یعنی ضعف و انفعال آسان.
3. قوه به معنای مبدأ تغییر در غیر (فاعلیت): یعنی اثرگذاری در دیگری، من حیث هو آخر (از حیثی که دیگری است). جمع فاعل و قابل در یک حیثیت محال است.
   تمثیل: طبیب که خود بیمار شود، از حیث طبیب بودن، مرض خویش را مداوا می‌کند نه از حیث بیمار بودن.
4. قوهٔ منفعله و فاعله:
   قوهٔ منفعله سه قسم:
   • واحد (مانند مادهٔ فلک که تنها حرکت وضعی را قبول می‌کند)
   • متناهی (مانند قوهٔ انفعالی در حیوان)
   • غیرمتناهی (هیولی اولی)

   قوهٔ فاعله سه قسم:
   • واحد (قوهٔ فاعلهٔ فلک)
   • متناهی (قوهٔ فاعلهٔ حیوان)
   • غیرمتناهی (قوهٔ واجب تعالی، قدیر علی کل شیء)

جمع‌بندی بخش

بحث قوه و فعل، پایهٔ فهم مراتب وجود، حرکت، زمان و فیض مقدس است. فعلیت، جلوهٔ وجود و کمال است و قوه، مرتبهٔ امکان و استعداد. واجب تعالی عین فعلیت محض و فوق شدت غیریتاهی است و هیولی اولی، نهایت قوه و قابل لایتناهی.