متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش سی‌وهشتم: امور عامه – کاوش در مفهوم قدرت و نسبت آن با قوه و فعل

مقدمه

در ادامه بررسی امور عامه در منظومه حکیم سبزواری، به مبحث قدرت می‌پردازیم که از ارکان بنیادین حکمت نظری و از مباحث ژرف در فلسفه الهی به شمار می‌رود. این بحث، پیوندی استوار با اصول فقه و کلام دارد و فهم دقیق آن، کلید گشودن بسیاری از گره‌های معرفتی در وحدت قدرت و اراده، و اتحاد مرید و مراد است. حکیمان پیشین، به ویژه در مکتب متعالیه، این موضوع را با نگاهی ژرف و رسا کاوش کرده‌اند و ما نیز در این بخش، به تبیین آن بر پایه متن منظومه و شروح معتبر می‌پردازیم.

تبیین معانی گوناگون قوه و فعل

چنان‌که در مباحث پیشین بیان شد، قوه و فعل دارای معانی متعدد و متکثرند. گاه قوه در برابر فعل قرار می‌گیرد و به معنای استعداد و امکان است؛ گاه به معنای شدت و قوت؛ و گاه به معنای زمینه فاعلیت. قوه فاعلی نیز خود اقسامی دارد: گاهی فعل واحد دارد و گاهی کثیر، متناهی یا غیرمتناهی؛ و منفعل نیز به همین سان.

این اقسام بر پایه شعور و عدم شعور، وحدت یا کثرت فعل، و نیز مقوم بودن یا متقوم بودن محل تقسیم می‌شوند:

• فاعل دارای فعل واحد و ذی‌شعور: همچون نفس سماوی.
• فاعل دارای فعل واحد و فاقد شعور: همچون طبیعت.
• فاعل دارای افعال کثیر و فاقد شعور: همچون قوه نامیه.
• فاعل دارای افعال کثیر و ذی‌شعور: همچون قوه حیوانی.

همچنین، مبدأ اگر مقوم محل و بسیط باشد، طبیعت نامیده می‌شود؛ و اگر مقوم و مرکب باشد، صورت نوعیه؛ و اگر متقوم باشد، عرض.

تعریف قدرت در نگاه متکلمان و نقد آن

متکلمان قدرت را به «صحت الصدور و اللا صدور» یا «امکان تحقق و عدم تحقق» تعریف کرده‌اند؛ یعنی فاعل باید بتواند هم فعل را انجام دهد و هم ترک کند، و لازمه آن، انفکاک فعل و امکان تعلل است. برخی از ایشان امکان را ذاتی دانسته‌اند و برخی وقوعی.

این تعریف، هرچند بر ممکنات قابل انطباق است، بر واجب تعالی صادق نیست؛ زیرا در ساحت وجوب، هر صفتی که محال نباشد، واجب است. علم و حیات و فیض بر خداوند واجب‌اند، نه ممکن. بنابراین، صفات امکان – همچون امکان صدور و عدم صدور – بر ذات واجب عارض نمی‌گردد.

تعریف قدرت در حکمت متعالیه

حکیمان، قدرت را چنین تعریف کرده‌اند: القادر هو الذی إن شاء فعل و إن لم یشأ لم یفعل. این تعریف، قضیه‌ای شرطیه است و صدق آن به مقدم (مشیت) وابسته است، نه به تالی (فعل یا ترک). از این‌رو، حتی اگر خداوند همیشه بخواهد و همیشه افاضه کند، این دوام با معنای قدرت منافات ندارد؛ زیرا فیض و عنایت الهی دائمی است.

لازمه قدرت حقیقی دو امر است: صدور فعل از علم و از مشیت. قادر آن است که فعلش بالعلم و بالمشیه باشد، خواه دائمی و خواه موقت. دوام یا تعلل در معنای قدرت داخل نیست.

اختیار نیز تنجیز همین قدرت است و مبدأ اراده به شمار می‌رود. چنان‌که در روایت آمده: خلق الأشیاء بالمشیة و المشیة بنفسها (خلق کرد اشیاء را به مشیت، و مشیت به ذات خود).

نسبت قدرت با مقدور: تقدم یا معیت؟

میان معتزله و اشاعره اختلاف است: اشاعره قدرت را مع مقدور می‌دانند، زیرا مقدور عرض است و عرض از معروض منفک نمی‌شود. معتزله قدرت را مقدم بر مقدور می‌شمارند تا اختیار و تکلیف معنا یابد.

قول محققانه آن است که هیچ‌یک مطلقاً صحیح نیست. قدرت اگر به معنای علت تامه باشد، معیت با معلول لازم است؛ و اگر به معنای مبدأ فعل (علت ناقصه) باشد، می‌تواند مقدم باشد تا سایر شرایط فراهم آید.

اشکالات اشاعره – همچون لزوم قدم عالم یا حدوث قدرت الهی، یا نفی تکلیف کافر – همگی رد می‌شوند؛ زیرا استدلال‌هایی سطحی‌اند که با مبنای علیت تامه و ناقصه سازگار نمی‌آیند.

اقسام مبادی فعل واحد

مبدأ فعل واحد اگر فاقد شعور باشد و مقوم محل بسیط، طبیعت نامیده می‌شود (چون صورت مائیت در آب). اگر مقوم و مرکب باشد، صورت نوعیه (چون صورت نوعیه انسانی در بدن مرکب). و اگر متقوم باشد، عرض (چون حرارت آتش که در آب اثر می‌گذارد، لیکن خود محتاج به نار است).

همه این مبادی – خواه مقارن با ماده به نحو تحقق یا تعلق، خواه مفارق – جنود خداوندند. استقلال دادن به اسباب شرک است و نفی کلی اسباب کفر. توحید حقیقی آن است که همه را ایادی حق ببینیم.

جمع‌بندی بخش

در این بخش، قدرت به عنوان صدور فعل از علم و مشیت تبیین شد و تعریف متکلمان نقد گردید. نسبت قدرت با مقدور بر پایه علیت تامه و ناقصه روشن شد و اقسام مبادی فعل واحد بررسی گردید. این مباحث، پایه‌ای استوار برای فهم توحید افعالی و دفع شبهات کلامی فراهم می‌آورد.

جمع‌بندی نهایی کتاب (بخش امور عامه)

امور عامه در حکمت متعالیه، دریایی ژرف از معارف الهی است که قوه و فعل، قدرت و اختیار را در ساحت وجوب و امکان کاوش می‌کند. فهم این مباحث، نه تنها کلید گشودن اسرار توحید است، بلکه زمینه‌ساز تعالی معرفت نظری و عملی می‌گردد. خداوند ما را به نور حکمت خویش هدایت فرماید.