متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش: فریده پنجم در ماهیت و لواحق آن

مقدمه بخش

در سلسله مباحث امور عامه، پس از بررسی‌های گسترده پیرامون وجود و اوصاف وجودی آن – از جمله حقیقت وجود، اصالت وجود، جعل وجود، و نیز اوصاف وجودی همچون وجود واجبی، وجود ممکنی، وجود واحد و وجود کثیر که به وحدت بازمی‌گردد – اکنون وارد عرصه بحث‌های ماهوی می‌شویم. این بحث‌ها بخشی را در علم منطق پیگیری کرده‌ایم و بخشی دیگر در اینجا مطرح یا تکرار می‌گردد. پس از اتمام مبحث ماهیت، دو فریده مهم دیگر در امور عامه باقی می‌ماند که بررسی خواهند شد.

در بحث ماهوی، ابتدا از حقیقت ماهیت سخن می‌گوییم و سپس به احکام آن می‌پردازیم. حقیقت ماهیت شامل اموری چون نوع، جنس، فصل و مانند آنهاست، در حالی که احکام ماهیت، عوارضی غیر از خود ماهیت‌اند، همچون وحدت و کثرت، کلی و جزئی. بدین سان، ماهیت کلی، ماهیت جزئی، ماهیات کثیره و مانند آن از احکام ماهیت به شمار می‌روند.

تمایز ماهیت از احکام و لوازم آن

همان‌گونه که بحث از ماهیت را از لوازم آن جدا می‌دانیم – برای نمونه، در عبارت «الاربعة زوجٌ» زوجیت عرض و کم منفصل است و لازمه لاینفک ماهیت عدد چهار به شمار می‌رود، نه وجود خارجی یا ذهنی آن – در اینجا نیز احکام ماهیت را از خود ماهیت متمایز می‌سازیم. وجود اوصافی دارد و آن اوصاف خود احکامی دارند؛ ماهیت نیز چنین است و احکام آن عوارض و خواصی دارد که نباید با یکدیگر خلط شوند، وگرنه در نتیجه‌گیری به بن‌بست خواهیم رسید.

دو اصطلاح از ماهیت

ماهیت دو اصطلاح دارد: یکی عام، که به معنای «ما هو هو الشیء» یعنی حقیقت شیء است. این اصطلاح حتی بر وجود نیز صادق است؛ از این رو ممکن است گفته شود حقیقت ذات واجب چیست؟ پاسخ امام صادق علیه‌السلام چنین است: ماهیت او انیت اوست، یعنی حقیقتش وجودش است و چیزی زاید بر وجود ندارد.

اصطلاح دیگر، خاص و فلسفی-منطقی است که ماهیت را در مقابل وجود قرار می‌دهد؛ همان که در کلیات خمسه و حدود اشیاء در منطق مطرح می‌گردد. این ماهیت اصطلاحی بر آنچه حد دارد صادق است و بر واجب تعالی یا ممتنعات چون عنقا یا شریک الباری صدق نمی‌کند.

تمایز ماهیت از مفهوم و وجود

ماهیت با مفهوم متفاوت است، همان‌گونه که با وجود متفاوت است، هرچند در خارج با وجود متحد باشد. هر آنچه ماهیت دارد، مفهوم نیز دارد، اما عکس آن صادق نیست؛ برای نمونه، شریک الباری مفهوم دارد اما ماهیت ندارد، در حالی که انسان هم ماهیت دارد و هم مفهوم. وجود، شریک الباری، واجب و عنقا همه مفهوم دارند، اما تنها برخی ماهیت دارند. بدین سان، مفاهیم ذهنی (وجود ذهنی یا علمی) با ماهیت تفاوت دارند و بحث حاضر تحلیلی و منطقی است تا حیثیات اشیاء را از یکدیگر تفکیک کند.

مراتب شناخت

مراتب شناخت چندگونه است. در منطق و فلسفه، شش مرتبه شناخت حصولی وجود دارد. شناخت مفهومی تنها یک مرتبه دارد و خارج از منطق است (مانند السعدانة نبتٌ یا زید ابن عمر). شناخت عرفانی برتر از آن است، همچون علم الیقین، عین الیقین، حق الیقین و فوق آن، که در حدیث شریف «ما الحقیقه» از امیرالمؤمنین علیه‌السلام به کمیل بن زیاد نمود می‌یابد. آن مرحله، مشاهده‌ای و حضوری است و فراتر از عقل و اندیشه.

مراتب شش‌گانه شناخت منطقی-فلسفی بر پایه علم حصولی استوار است و اساس آن سه مطلب اصلی است که هر کدام دو قسم دارد:

1. ما هو شارحی (قبل از لحاظ وجود: جنس و فصل)
2. هل بسیط (آیا موجود است؟)
3. ما هو حقیقی (حقیقت ذات پس از ثبوت وجود)
4. هل مرکب (سؤال از صفات و عوارض)
5. لم ثبوتی (علت واقعی و وجودی)
6. لم اثباتی (علت استدلالی و برهانی)

سایر مطالب چون أین، متى، کیف، کم یا به ما هو حقیقی بازمی‌گردند یا به هل مرکب.

تعریف ماهیت در منظومه

ماهیت آن است که در جواب «ما هو» حقیقی (منطقی) گفته می‌شود، یعنی محمولی که بر شیء حمل می‌گردد و آن را معرف می‌سازد. این تعریف، شرح اسمی و لغوی را خارج می‌کند، زیرا شرح اسمی ماهیت نیست بلکه توضیح نام است.

به فارسی: ماهیت، پاسخ پرسش از گوهر شیء است؛ شرح اسم، پاسخ پرسش نخستین و لغوی.

جمع‌بندی بخش

این فریده، پایه‌ای تحلیلی برای تفکیک دقیق حیثیات ماهیت فراهم می‌آورد و زمینه را برای بررسی لواحق آن چون کلی و جزئی، وحدت و کثرت مهیا می‌سازد. شناخت دقیق این مراتب، پژوهشگر را از خلط میان شرح لغوی، منطقی، فلسفی و عرفانی بازمی‌دارد و به عمق معرفت رهنمون می‌سازد.