متن تحقیق

شرح منظومه حکمت سبزواری

امور عامه: تحلیل ماهیت من حیث هی

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نخست: چهار رکن اساسی در شناخت ماهیت من حیث هی

در این مبحثِ ژرف از امور عامه، به ویژه در فراز مورد نظر از منظومه حکیم سبزواری، چهار رکن اساسی در تحلیل ماهیت مورد توجه و تأمل قرار می‌گیرد. هر یک از این ارکان، افزون بر اهمیت والای خویش، از دقت و سنگینی خاصی برخوردار است؛ چنان‌که اگر این چهار رکن در ذهنِ پژوهشگر استوار گردد، هم اعتماد به قوه ادراکی خویش روا دارد و هم شکر نعمتِ فهمِ چنین دقائقی را به درگاه پروردگار به جای آورد.

دو رکن نخست، در پاسخ به پرسشی بنیادین درباره ماهیت است و دو رکن دیگر، به تحلیل نفس‌الامری ماهیت از حیث شناخت ذات آن بازمی‌گردد. به تعبیری دیگر، همه این ارکان به معرفتِ نفس ماهیت معطوف‌اند.

رکن اول و دوم: پاسخ به اشکال ارتفاع نقایض در سلب از ماهیت

پرسش بنیادین این است: چگونه می‌گوییم ماهیت من حیث هی هی، نه موجود است و نه معدوم، نه واحد است و نه کثیر، نه کلی است و نه جزئی، و همه نقایض را از آن سلب می‌کنیم؟ سلب هر دو طرف نقیض، ارتفاع نقایض است و ارتفاع نقایض، همانند اجتماع آن‌ها، محال شمرده می‌شود. مثال مشهور: «الإنسان لا کاتب و لا لا کاتب»؛ یعنی انسان نه نویسنده است و نه غیرنویسنده؛ که این، ارتفاع نقایض است.

در پاسخ، دو راه اساسی ارائه شده است:

1. راه نخست: به فرض پذیرش ارتفاع نقایض، اشکالی ندارد؛ زیرا ارتفاع نقایض تنها در مرتبه وجود خارجی (حمل شایع صنعتی) محال است، نه در مرتبه ماهوی و مفهومی (حمل اولی ذاتی). در مرتبه ماهوی، ماهیت صرفاً خودش است؛ نه کتابت جزء ذات آن است و نه عدم کتابت. در خارج، انسان یا می‌نویسد یا نمی‌نویسد و سوم ندارد، اما این عارض بر ماهیت است، نه از ذات آن.
2. راه دوم: اصلاً ارتفاع نقایض رخ نداده است؛ زیرا تحلیل دقیق قضیه نشان می‌دهد که دو قضیه‌ای که هر دو کاذب‌اند، نقیض یکدیگر نیستند.

این تحلیل دقیق، از ملاصدرا در اسفار است و حکیم سبزواری آن را به گونه‌ای فشرده بیان کرده است.

رکن سوم: تقسیم عوارض ماهیت

عوارض ماهیت بر دو قسم‌اند:

• عارض مع الوجود: همراه با وجود و بدون واسطه بر ماهیت عارض می‌شود؛ همچون وجود، وحدت، امکان و مانند آن (عوارض ماهوی یا عارض اول).
• عارض بعد الوجود: پس از تحقق وجود بر ماهیت عارض می‌گردد؛ همچون بیاضی یا سوادی برای جسم (عوارض وجودی یا عارض ثانی).

مثال: «الجسم موجود» مستقیم است، اما «الجسم أبیض» نیازمند وجود پیشین جسم است.

رکن چهارم: تقدیم سلب بر حیثیت

در بیان سلب، بهتر است سلب بر حیثیت مقدم شود: «ليس الإنسان من حیث هو هو کاتباً و لا لا کاتب» نه «الإنسان من حیث هو هو ليس کاتباً…».

دلیل: با تقدیم سلب، قیچیِ جداسازی تیزتر می‌شود و همه عوارض – اعم از عارض ماهیت و عارض وجود – را دربرمی‌گیرد؛ تا سلب عام باشد و حتی عوارض ضروری در حمل شایع را نیز شامل گردد.

جمع‌بندی

ماهیت من حیث هی، در مرتبه خویش، از همه نقایض منزه است؛ این تنزیه نه به ارتفاع نقایض در خارج می‌انجامد و نه تناقض می‌آفریند. عوارض آن دو گونه‌اند و سلب باید به گونه‌ای جامع باشد که همه را دربرگیرد. فهم این ارکان، دریچه‌ای به سوی ژرفای حکمت الهی می‌گشاید و ذهن را به پرواز در آسمان معرفت فرا می‌خواند.