متن تحقیق

شرح منظومه در امور عامه

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش چهل و سوم: اعتبارات ماهیت

مقدمه بخش

اعتبارات ماهیت، همچون نگینی درخشان در تاج معارف عقلی، در میان دانش‌های اسلامی جایگاه ویژه‌ای دارد. این بحث نه تنها در فلسفه و حکمت، بلکه در کلام، عرفان و حتی فقه و اصول، حضوری گسترده دارد. بسیاری از مباحث اصولی، ریشه در قواعد حکمت دارد و اگر حکمت به درستی مستقر گردد، اصول نیز استوار می‌شود.

در این بخش، سه اعتبار اصلی بر ماهیت بررسی می‌گردد که همان اعتبارات در وجود نیز جاری است: لا بشرط، بشرط شیء و بشرط لا. این اعتبارات با اصطلاحات شیخ اشراق شناخته می‌شوند: مطلقه (لا بشرط)، مخلوطه (بشرط شیء) و مجرده (بشرط لا).

تقسیم اعتبارات ماهیت و وجود

ماهیت را از سه حیث اعتبار می‌کنیم:

1. لا بشرط: ماهیت بدون لحاظ هیچ شرطی، مطلق و غیرمقید.
2. بشرط شیء: ماهیت همراه با قید و شرطی خاص.
3. بشرط لا: ماهیت با سلب هرگونه اقتران و شرط.

این سه اعتبار نه تنها در ماهیت، بلکه در وجود نیز جاری است، به ویژه نزد اهل ذوق و اشراق که فیض مقدس و نفس رحمانی را لحاظ می‌کنند:

• وجود بشرط لا: وجود واجب تعالی، احدیت محضه.
• وجود لا بشرط: فیض مقدس، نفس رحمانی یا هیولی کلی، وجود مطلق غیرمقید.
• وجود بشرط شیء: وجود ممکنات، مستفیض از فیض الهی.

تفصیل اقسام پنج‌گانه اعتبارات

بشرط شیء تنها یک قسم دارد، اما لا بشرط و بشرط لا هر یک دو قسم دارند؛ بنابراین اعتبارات ماهیت پنج قسم می‌گردد:

بشرط شیء (مخلوطه)

یک قسم واحد: ماهیت مقید به شرطی خاص، خواه خارجی یا ذهنی.

لا بشرط (مطلقه)

دو قسم:

1. لا بشرط قسمی: مقید به لا بشرط بودن، قسیم بشرط شیء و بشرط لا.
2. لا بشرط مقسمی: غیرمقید حتی به قید لا بشرط بودن؛ مقسم همه اقسام، همچون وجود مطلق که منقسم به مطلق و مقید است.

بشرط لا (مجرده)

دو قسم:

1. بشرط لا الجمیع (لا الغیر): سلب همه ما عدا، حتی وجود ذهنی و خارجی؛ ماهیت من حیث هی هی، لا موجوده و لا معدومه، لا فی الخارج و لا فی الذهن.
2. بشرط لا الحمل: ماهیت به نحوی که حمل هو هو بر آن ممکن نیست؛ لحاظ خارجی، همچون ماده و صورت در عالم خارج.

اهل ذوق، این آیه شریفه را بر تعلیم الهی از راه فوق برهان و اشراق حمل می‌کنند، در حالی که مشائین آن را بر تعلیم از راه برهان منطقی می‌دانند.

تفاوت ماده و صورت با جنس و فصل

جنس و فصل لا بشرط‌اند و حمل هو هو دارند: «الإنسان هو الناطق»، «الناطق هو الحیوان».

ماده و صورت بشرط لا الحمل‌اند و حمل هو هو ندارند: نمی‌توان گفت «المادة هی الصورة» یا «الصورة هی المادة»، زیرا حمل ویژه ذهن است و ماده و صورت در خارج تباین دارند، هرچند جمع آن دو انسان را پدید می‌آورد.

شاهد از کلمات شیخ الرئیس ابن سینا

شیخ الرئیس فرموده است که ماهیت گاهی بشرط لا اخذ می‌شود، به نحوی که معنا واحد باشد و هر آنچه مقارن آن گردد زائد بر آن محسوب شود؛ آنگاه جزء مجموع می‌گردد و ماده برای آن مجموع است و حمل آن بر مجموع ممتنع می‌شود، زیرا شرط حمل که اتحاد در وجود است منتفی است.

و گاهی لا بشرط اخذ می‌شود، به نحوی که تجویز کون واحد و لا واحد داشته باشد؛ آنگاه بر مجموع و بر نفس خود حمل می‌شود.

همچنین ماهیت لا بشرط گاهی غیرمتحصلة بنفسها فی الواقع است (جنس) و گاهی متحصلة فی ذاتها (نوع).

نتیجه‌گیری بخش

اعتبارات پنج‌گانه ماهیت، دریچه‌ای گشوده به سوی درک دقیق‌تر حقیقت وجود و ماهیت است. این اعتبارات در همه مراتب هستی جریان دارد و فهم آن، کلید بسیاری از معارف عقلی و نقلی است. لا بشرط مقسمی، همچون وجود مطلق، جامع همه مراتب است و بشرط لا الجمیع، تجلی احدیت محض.