متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش چهل و چهارم: اعتبارات پنج‌گانهٔ ماهیت و جایگاه کلی طبیعی در میان آن‌ها

بیت مورد بحث

کونه من کون فی اثنین کشف و شخصه واحدة العروض له کالجنس حیث الفصل جا محصله

مقدمهٔ بخش

در این بخش از امور عامه، پس از بیان اعتبارات پنج‌گانهٔ ماهیت، دو مسئلهٔ مهم منطقی-فلسفی مطرح می‌گردد: نخست، تعیین جایگاه کلی طبیعی در میان این پنج اعتبار؛ و دوم، چگونگی نحوهٔ وجود کلی طبیعی در عالم خارج با توجه به اصالت وجود. این دو بحث از پیچیده‌ترین و پراختلاف‌ترین مباحث منطق، فلسفه، عرفان و حتی اصول فقه به شمار می‌روند و اندیشمندان بزرگ در طول تاریخ به تفصیل به آن پرداخته‌اند.

اعتبارات پنج‌گانهٔ ماهیت

ماهیت از حیث اعتبارات عقلی به پنج قسم تقسیم می‌شود:

1. ماهیت به شرط شیء: مشروط به تشخص و عوارض خارجی، مانند زید یا عمرو یا این لیوان آب خاص.
2. ماهیت به شرط لا (قسم اول): به معنای حذف غیریت و تباین، که فاقد حمل است.
3. ماهیت به شرط لا (قسم دوم): به معنای ماده، مانند مادهٔ آب، گندم یا آهن.
4. ماهیت لا به شرط قسمی.
5. ماهیت لا به شرط مقسمی.

اختلاف اندیشمندان در تعیین جایگاه کلی طبیعی

ابن‌سینا، خواجه نصیر طوسی و بسیاری از حکمای پیشین معتقدند که کلی طبیعی، لا به شرط قسمی است. اما حکیم ملاهادی سبزواری با استدلالی روشن و مودبانه این دیدگاه را نقد کرده و قائل به لا به شرط مقسمی بودن کلی طبیعی شده است.

دلایل حکیم سبزواری بر مقسمی بودن

1. لا به شرط قسمی مقید به «لا بشرطیت» است و هر قیدی ترکیب می‌آورد و ترکیب، امر ذهنی است؛ بنابراین لا به شرط قسمی در خارج وجود ندارد.
2. دو قسم دیگر یعنی ماهیت به شرط شیء و ماهیت به شرط لا (به معنای ماده) در خارج موجودند؛ از وجود اقسام، وجود مقسم کشف می‌شود؛ پس کلی طبیعی که مقسم است، در خارج موجود است.

نقد دقیق بر دلایل حکیم سبزواری

هر دو دلیل یادشده قابل مناقشه‌اند:

• صرف قید، ذهنیت نمی‌آورد؛ زیرا ماهیت به شرط شیء نیز مقید به تشخص است، اما در خارج موجود است. ذهنیت از ترکیب ناشی می‌شود، نه از صرف قید. قید در به شرط شیء، قید وجودی است، نه عدمی.
• اگر از وجود دو قسم خارجی (به شرط شیء و به شرط لا) به وجود مقسم استدلال کنیم، باید از قسم سوم (لا به شرط قسمی که به فرض خود حکیم، ذهنی است) نیز به ذهنیت مقسم استدلال کرد. چرا تنها به دو قسم تمسک شده و قسم سوم نادیده گرفته شده است؟

همچنین دلیل مشهور در تجرید الاعتقاد (وجود جزء در خارج → وجود کل در خارج) نیز ناتمام است؛ زیرا جزء (فرد) به شرط لا است و فاقد حمل، در حالی که کلی طبیعی دارای حمل است.

بحث دوم: چگونگی وجود کلی طبیعی در خارج

حکیم سبزواری می‌فرماید: وجود کلی طبیعی (لا به شرط مقسمی) از وجود دو قسم دیگر (به شرط شیء و به شرط لا به معنای ماده، به‌ویژه مادهٔ ثانیه) کشف می‌شود. زیرا قسم همان مقسم است بعینه با انضمام قید؛ و میان کلی طبیعی و افرادش حمل موازات است: «زیدٌ هو الانسانُ حقيقةً» و «الانسانُ هو الزیدُ».

این اتحاد در وجود است؛ آب در لیوان، واقعاً آب است، نه نیم‌آب. کمیت، کیفیت و ظرف، عرض‌اند و بالتبع وارد می‌شوند، اما حقیقت آب یا انسانیت عین افراد است. آب در دره یا در ذره، همچنان آب است؛ ظرف تغییر کند، حقیقت ماهوی تغییر نمی‌کند.

جمع‌بندی بخش

این بحث نشان می‌دهد که کلی طبیعی نه امری صرفاً ذهنی است و نه تشخص فردی؛ بلکه حقیقتی است که در خارج با افرادش متحد در وجود است. دیدگاه حکیم سبزواری مبنی بر مقسمی بودن و استدلال از اقسام خارجی، قوی و مشهور است، هرچند نقدهای دقیق بر آن وارد است و راه به سوی فهم مهملةٔ ماهیت می‌گشاید. این مسئله همچون نگینی درخشان در تاج فلسفهٔ اسلامی می‌درخشد و تأمل در آن، افق‌های نوینی در فهم رابطهٔ ماهیت و وجود می‌گشاید.