متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش چهل و پنجم: کلی طبیعی در پرتو اعتبارات ماهیت و واسطه عروضی وجود

در کاوش اعتبارات ماهیت، دو پرسش بنیادین مطرح است: نخست، کلی طبیعی در کدام یک از اقسام پنجگانه کلیات جای می‌گیرد؟ دوم، با پذیرش اصالت وجود، نحوه حضور کلی طبیعی در عالم خارج چگونه توجیه می‌شود؟

در بحث پیشین، اعتبارات ماهیت بررسی شد. اعتبارات به شرط شیء، به افراد خارجی اشاره دارد که محل بحث نیست. اعتبارات به شرط عوارض، شامل ویژگی‌های عرضی مانند طول، عرض، عمق، بیاضی و سواد است که بر طبیعت عارض می‌شوند. اعتبارات به شرط لا نیز دو قسم دارد: قسم نخست، به شرط لای کلی (لا به شرط جميع)، یعنی ماهیت من حیث هی هی، که نه جزء ذات است و نه عین ذات. قسم دوم، به شرط لای جزئی (لا به شرط غیر)، که در خارج به ماده و صورت، و در ذهن به جنس و فصل تبدیل می‌شود.

وجود ذهنی نیز نه جزء است، نه عین، بلکه معیت دارد؛ معیتی متمایز از عینیت. هنگامی که شجر را در ذهن تصور می‌کنیم، این تصور بدون وجود ذهنی ممکن نیست، لیکن شجر و وجود ذهنی را یکسان شجر نمی‌نامیم؛ شجر، خودِ شجر است، اما در ظرف وجود ذهنی.

ماهیت من حیث هی هی، گرچه موجود است، اما وجود عین ذات آن به حمل اولی نیست؛ به حمل شایع، مع الوجود است. مرحوم حاجی سبزواری، لا به شرط مقسمی را کلی طبیعی دانستند، و برخی از اعاظم، لا به شرط قسمی را. لیکن محصل تحقیق آن است که کلی طبیعی، طبیعت مطلقه بلا قید و شرط است؛ نه مقسمی که مفهومی و ذهنی باشد، و نه قسمی که مقید به قسمیت و خارج از خارج باشد.

بنابراین، کلی طبیعی، لا به شرط مطلق است؛ طبیعت بلا قید و تقید در خارج. اعتبارات قسمی و مقسمی، همگی لحاظات ذهنی‌اند که در خارج مصداق ندارند.

جمع میان حضور طبیعت در خارج و اصالت وجود

بحث دوم، که محل کلام فراوان است، چگونگی جمع میان وجود کلی طبیعی در خارج و اصالت وجود است. برای تبیین این امر، اصطلاح «واسطه» در منطق، اصول و حکمت بررسی می‌شود.

واسطه بر اقسام گوناگون است: واسطه در ثبوت، واسطه در اثبات، و واسطه در عروض.

واسطه در ثبوت: آن است که حکمی یا اثری حقیقتاً از چیزی به چیز دیگر منتقل شود، همچون حرارت که از آتش به آب انتقال می‌یابد و آب حقیقتاً گرم می‌شود.

واسطه در عروض: همچون حرکت سفینه که به جالس فیها نسبت داده می‌شود، لیکن حقیقتاً حرکت از آنِ جالس نیست؛ اعتباری است.

واسطه در اثبات: در استدلال، همچون تغییر که واسطه اثبات حدوث عالم است.

واسطه در عروض خود چهار قسم دارد:

1. جلی (ظاهر): دو وجود و دو اشاره حسی، همچون سفینه و جالس فیها؛ صحت سلب ظاهر است (جالس ليس بمتحرک).
2. خفی: دو وجود اما یک اشاره، همچون بیاض و جدار؛ اشاره جدای به بیاض ممکن نیست.
3. اخفی: یک وجود، یک اشاره، اما دو ماهیت، همچون جنس و فصل؛ جنس من حیث هو لا متحصل، فصل محصل آن است.
4. اخفی من الاخفی: هیچ تعدد وجودی، اشاری یا ماهوی نیست؛ همچون وجود و کلی طبیعی. کلی طبیعی بالوجود موجود است، بدون تحصل ماهوی مستقل.

با نظر دقیق برهانی، می‌توان گفت طبیعت لیس بموجود بالاستقلال؛ اما با تنزل و ذوق عرفانی، تحقق حقیقی برای طبیعت نیز هست: این آب حقیقتاً آب است، این آسمان حقیقتاً آسمان، همه بالوجود و بواسطة الوجود.

تبیین عبارت منظومه

حکیم سبزواری فرمود: طبیعی موجود بالعرض است، و وجود واسطه فی العروض بالنسبة الیها. شخص وجود، واسطه عروض برای اتصاف طبیعت به وجود است. تشخص حقیقی از وجود است، و تحقق اولی و بالذات برای وجود، و ثانوی و بالعرض برای ماهیت.

بساطت در عروض طبیعت و شخص آن (وجود)، از قبیل اخفی من الاخفی است، به ویژه در بسائط که مبهم در معین فانی است.

جمع‌بندی بخش

کلی طبیعی، طبیعت مطلقه در خارج است، و حضور آن با اصالت وجود از طریق واسطه عروضی اخفی من الاخفی جمع می‌شود. طبیعت، نمود وجود است؛ فانی در آن، همچون موج در دریا، که جدا از دریا نیست، لیکن به چشم، موج است.