متن تحقیق

بررسی برخی احکام اجزای ماهیت

بخش اول: تجزیه‌پذیری ماهیت و علل آن

در نظام فلسفی حکیم سبزواری، امور عامه به عنوان زیربنای حکمت متعالیه، ساختاربندی شده و مباحث وجود پیش از ماهیت قرار گرفته است. فریده پنجم به کاوش در احکام ماهیت اختصاص دارد و اکنون به غرر سوم آن، یعنی برخی احکام اجزای ماهیت، می‌پردازیم.

ماهیت، به عنوان نوع، از جنس و فصل ترکیب یافته است. کلیات پنجگانه – جنس، فصل، عرض عام، عرض خاص و نوع – در حقیقت از چهار جزء اصلی تشکیل شده‌اند که ترکیب آن‌ها نوع را پدید می‌آورد. بنابراین، ماهیت مرکب است و هر مرکبی قابل تجزیه.

تجزیه ماهیت گاه در عالم خارج رخ می‌دهد و گاه در ذهن. این تجزیه‌پذیری ناشی از مركب بودن ماهیت است، همچون درخت که شاخه‌هایش از تنه جدا می‌شود، اما ریشه‌اش در وحدت باقی می‌ماند.

دو گونه اجزای ماهیت: لابشرط و بشرط لا

اجزای ماهیت دو حکم اصلی دارد:

• لابشرط: اجزایی که قابل حمل بر یکدیگرند، زیرا در ذهن قرار دارند و حمل از ویژگی‌های معقولات است. مانند جنس و فصل که می‌گوییم: «این حیوان ناطق است» یا «بعضی از حیوان، ناطق است».
• بشرط لا: اجزایی که قابل حمل نیستند، زیرا در خارج وجود دارند و حمل ویژه ذهن است. مانند ماده و صورت که نمی‌توان گفت «صورت، ماده است» یا «ماده، صورت است».

در منطق، هنگام بحث از معرف و حجت، همواره با اجزای لابشرط سر و کار داریم، زیرا تعریف و برهان نیازمند جنس و فصل است. اما در خارج، اشیاء همچون سنگ، دیوار و درخت، ماده و صورت دارند که حرکت و وزن خارجی را دارا هستند.

بخش دوم: تمایز تحلیل عقلی و تحلیل خارجی

اندیشه ما از خارج برگرفته شده، اما خود خارج نیست؛ همچون آینه‌ای که صورت را بازمی‌تاباند، بدون آنکه خود صورت باشد. آتش را تصور می‌کنیم و می‌گوییم «النار حارة»، اما در ذهن، آتش نیست، بلکه تصور آن است.

نه همه ماهیت‌ها قابل ترکیب و تجزیه‌اند. اجسام مرکب از ماده و صورت‌اند؛ همه اشیاء ماده‌ای مشترک دارند، اما هر کدام صورتی خاص. ماده و صورت در خارج جدا از یکدیگرند و وزن و حرکت دارند.

هنگامی که جسم را به جنس و فصل تبدیل کنیم، تجزیه آن عقلی می‌شود: «الجسم قابل للأبعاد الثلاثة». تعریف‌ها به همین شیوه پیش می‌رود. تحلیل «انسان حیوان ناطق» عقلی است، اما «انسان ذو مادة و صورة» تحلیل خارجی.

اندیشه حاکی از خارج است و محکی خارج؛ تحلیل حاکی (عقلی) در اختیار ماست، اما محکی (خارجی) نه. هر ماهیت که اجزای خارجی داشته باشد، اجزای عقلی نیز دارد، اما برخی تنها اجزای عقلی دارند، همچون اعراض.

نمونه‌هایی از تجزیه اعراض

بیاضی و سواد را چنین تعریف می‌کنیم: بیاضی لونی است که نور بصر را می‌گشاید و سواد لونی که آن را جمع می‌کند. ماندن در تاریکی، نور چشم را از بین می‌برد. این اعراض در خارج مرکب نیستند، اما در ذهن تجزیه می‌شوند: بیاضی لون مفرق لنور البصر.

اعراض ترکیب خارجی ندارند، اما ترکیب عقلی؛ اجسام هر دو را دارند. این است تفاوت میان لابشرط و بشرط لا، و میان جنس و فصل با ماده و صورت.

جمع‌بندی نهایی

این کاوش در احکام اجزای ماهیت، همچون نگینی در انگشتر حکمت متعالیه می‌درخشد و نشان می‌دهد که ماهیت را می‌توان از دو منظر عقلی و خارجی نگریست. تحلیل جنس و فصل دریچه‌ای به سوی معرفت ذهنی می‌گشاید و ماده و صورت، واقعیات خارجی را آشکار می‌سازد. این تمایز، پایه‌ای استوار برای فهم عمیق‌تر وجود و لواحق آن فراهم می‌آورد.