متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نخست: تمایز میان جنس و فصل با ماده و صورت، و ترتیب اجناس و فصول

در بررسی اجزای ماهیت، روشن گردید که تمایز میان جنس و فصل از یک سو، و ماده و صورت از سوی دیگر، امری اعتباری است و به نحوه لحاظ بازمی‌گردد. هنگامی که ماهیت به صورت لا بشرط – یعنی مطلق و بدون قید – لحاظ شود، قابلیت حمل بر کثیران را دارد و در این حالت، جنس و فصل نامیده می‌شود. اما اگر به صورت بشرط لا – یعنی به شرط عدم قابلیت حمل بر کثیران – لحاظ گردد، ماده و صورت خوانده می‌شود.

ماده و صورت، مربوط به وجود خارجی هستند؛ زیرا در عالم خارج، ماهیت قابلیت حمل بر مصادیق متعدد را ندارد و از این رو، بشرط لا است.

اجناس و فصول به صورت مترتب و طولی بر یکدیگر قرار می‌گیرند و ترتیب نزولی یا صعودی دارند. امکان ندارد که دو جنس یا دو فصل در یک مرتبه و در عرض یکدیگر باشند؛ زیرا یک شیء نمی‌تواند اجناس یا فصول متعدد در عرض هم داشته باشد. همه اجناس و فصول طولی و دارای ترتب هستند.

فصل، محصل جنس است و جنس، متحصل فصل. به تعبیر دقیق، فصل آن چیزی است که جنس را تکمیل و محقق می‌سازد، و جنس زمینه و بستر تحقق فصل را فراهم می‌آورد.

لوازم قریب به جای فصل

گاهی در برخی اشیاء، جنس و فصل حقیقی آن را به طور دقیق نمی‌شناسیم. در چنین مواردی، لوازم قریب آن را به جای فصل قرار می‌دهیم. این لوازم گاهی یک مورد است و گاهی دو یا بیشتر.

برای مثال، در تعریف حیوان، عباراتی چون «حساس متحرک بالاراده» را به عنوان فصل ذکر می‌کنند. اما هیچ یک از این‌ها فصل حقیقی نیستند، بلکه لوازم قریب فصل به شمار می‌روند.

نمی‌توان تعیین کرد که آیا حس مقدم بر حرکت بالاراده است یا بالعکس؛ زیرا مثال‌هایی وجود دارد که برخی حیوانات – مانند جنین – حس ندارند، و برخی دیگر اراده کامل ندارند.

هنگامی که دو یا چند لازم را به عنوان فصل ذکر می‌کنیم، این ذکر به اعتبار لوازم بودن آن‌هاست. اما اگر فصل حقیقی را یافتیم، تنها همان را ذکر می‌نماییم.

نتیجه‌گیری بخش نخست

ترتیب طولی اجناس و فصول، و جایگزینی لوازم قریب در نبود فصل حقیقی، نشان‌دهنده عمق بررسی‌های منطقی و فلسفی در تحلیل ماهیت است. این امور همچون زنجیری به هم پیوسته، ساختار مفهومی موجودات را روشن می‌سازند.

بخش دوم: اقسام فصل و تمایز فصل منطقی با فصل حقیقی

فصل دارای اقسام گوناگونی است: گاهی فصل منطقی است و گاهی فصل حقیقی (طبیعی یا عقلی).

فصل منطقی خود دو قسم دارد، اما در بحث حاضر، فصل منطقی در مقابل فصل عقلی و فلسفی قرار می‌گیرد – مشابه آنچه برای مفرد گفته می‌شود که گاهی در مقابل جمله است و گاهی در مقابل تثنیه و جمع.

فصل عقلی، خود آن طبیعت و جوهر است. بنابراین، فصل گاهی حقیقی است و گاهی منطقی.

در منطق، تعریف انسان را «حیوان ناطق» می‌دانند: حیوان جنس قریب، و ناطق فصل قریب است؛ این ترکیب حد تام را تشکیل می‌دهد.

اما فیلسوف – به ویژه در مکتب حکمت متعالیه – این را نمی‌پذیرد و می‌گوید: ناطق چگونه فصل حقیقی است؟ نطق عرض است، درک نیز عرض است، و عرض نمی‌تواند فصل باشد؛ زیرا فصل باید جوهر باشد.

از این رو، ناطق عنوان حاکی است، نه محکی. عنوان محکی، خود نفس ناطقه است. به عبارت دیگر، می‌گوییم: انسان، دارنده نفس ناطقه است. ناطق حاکی است – همچون مرآت – و نفس ناطقه محکی.

منطقی‌دان فصل را حاکی و مفهومی می‌داند، اما فیلسوف فصل را محکی، خارجی و واقعی می‌شمارد.

منطقی می‌گوید: فصل هو هو (یعنی همان ناطق). اما فیلسوف می‌گوید: ذو نفس ناطقه، تا قابلیت حمل داشته باشد؛ وگرنه اگر حمل نباشد، «ذو» نیز معنایی ندارد.

در آثار فلسفی عمیق چون اسفار اربعه، بیان شده که ناطق مفهومی است و اصلاً ماهیت ندارد. ماهیت حقیقی، نفس ناطقه است که وجود خارجی دارد.

کلیات خمس – یعنی جنس، فصل، نوع، عرض عام و عرض خاص – همه مفاهیم ذهنی و اعتباری هستند. آنچه مصداق خارجی دارد، دیگر مفهوم نیست؛ شیئیت شیء، خود شیء است.

فصل حقیقی، همان تحقق خارجی است. ناطق که فصل خوانده می‌شود، فصل مفهومی و منطقی است که حاکی از نفس ناطقه (محکی) می‌باشد.

مشتقات و اخذ ذات

در مشتقات، ذات اخذ نمی‌شود؛ یعنی ضارب با ضرب یک معنا ندارد، بلکه بر اعتبار خاصی دلالت می‌کند. همین‌گونه، ناطق یا ضارب، مراد همان نفس ناطقه یا نفس ضاربه است که محکی هستند، و ناطق و ضارب حاکی از آن‌ها.

نتیجه‌گیری بخش دوم

تمایز میان فصل منطقی (حاکی و مفهومی) و فصل حقیقی (محکی و خارجی) همچون مرز میان اعتبار ذهن و واقعیت عین است. این تمایز، عمق دیدگاه فلسفی در تحلیل اجزای ماهیت را نمایان می‌سازد.

جمع‌بندی نهایی

بررسی اجزای ماهیت، از تمایز اعتباری جنس و فصل با ماده و صورت آغاز شد و به تمایز عمیق میان فصل منطقی و حقیقی رسید. این بحث‌ها همچون نگینی درخشان در گنجینه حکمت اسلامی، روشنگر راه محققان در درک حقیقت موجودات است. ترتیب طولی اجناس و فصول، جایگزینی لوازم در نبود فصل حقیقی، و تأکید بر جوهر بودن فصل حقیقی، همه دلالت بر اصالت وجود و اعتباریت ماهیت دارند.