متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نخست: امکان‌پذیری دو فصل در یک مرتبه و لوازم فصل حقیقی

در منطق، قاعده‌ای بنیادین وجود دارد که یک نوع نمی‌تواند دو فصل در یک مرتبه واحد داشته باشد، زیرا فصل باید واحد باشد و دو فصل نزدیک به یکدیگر یا در عرض هم قرار گرفتن، با ماهیت فصل ناسازگار است. اگر یکی نزدیک‌تر (اقرب) و دیگری دورتر (ابعد) باشد، امکان‌پذیر می‌نماید، اما دو فصل هم‌مرتبه و نزدیک به هم نمی‌تواند باشد.

همچنین، دو جنس در یک مرتبه واحد نیز ممکن نیست، مگر آنکه یکی جزء دیگری نباشد و هر دو عرض باشند، لیکن این امر نیز در فصول صادق نیست. دو فصل در یک مرتبه از یک نوع نمی‌تواند وجود داشته باشد، زیرا شعر منظومه در این مقام به نظم درآید و سخن دیگری برای جای‌گذاری باقی نمانده است.

پس چرا در تعریف حیوان می‌گوییم «حیوان، جسم حساس متحرک بالاراده»؟ این ویژگی‌ها فصل نیستند، بلکه لوازم فصل حقیقی حیوان‌اند. اگر فصل حقیقی برای ما کاملاً روشن نبود، نزدیک‌ترین لوازم آن را در جایگاه فصل قرار می‌دهیم. گاهی فصل حقیقی معلوم نیست، از این رو اقرب لوازم آن را جایگزین می‌سازیم.

چرا تنها یکی از لوازم را برنگزیدیم؟ اگر روشن باشد که یکی اقرب است، همان یک را می‌آوریم؛ اما اگر اقربیت دو لازم متساوی باشد – مانند حساس و متحرک بالاراده نسبت به فصل حقیقی – هر دو را با هم در جایگاه فصل قرار می‌دهیم تا به آن فصل حقیقی اشاره کنند. در این صورت، توهم می‌شود که این دو، فصل‌هایی در یک مرتبه واحدند، در حالی که چنین نیست.

مانند حساس و متحرک بالاراده در تعریف حیوان؛ این توهم نادرست است، زیرا هر دو لازمه یک فصل حقیقی واحدند، نه دو فصل هم‌عرض. فصل حقیقی، ملزوم این دو است و واحد است، لیکن ما به جهت ناتوانی در بیان مستقیم آن، به لوازمش اکتفا کرده‌ایم.

نتیجه‌گیری بخش نخست

ذکر دو یا چند ویژگی هم‌مرتبه در تعریف یک نوع، نه از باب تعدد فصول، بلکه از باب جایگزینی لوازم متساوی‌الاقربه به جای فصل حقیقی ناشناخته یا دشوارالبیان است. این امر، دقت منطق را در تمایز میان فصل و لوازم آن آشکار می‌سازد.

بخش دوم: تمایز فصل منطقی و فصل حقیقی

فصل بر دو قسم است: فصل منطقی و فصل حقیقی. فصل منطقی، لازم فصل حقیقی است؛ یعنی حاکی و اشاره‌کننده به آن. مانند «ناطق» که لازمه تحقق نطق در انسان و در خارج است، از این رو حاکی از فصل حقیقی به شمار می‌رود.

فصل منطقی، همچون ناطق یا نطق برای انسان، مشتق است و به اعتبار تلبّس اعتبار می‌شود. چه بگوییم «انسان ناطق است» و چه «انسان نطق است»، هر دو حاکی از فصل حقیقی‌اند، لیکن فصل منطقی، خود فصل حقیقی نیست.

اگر نطق ظاهری مراد باشد، کیف مسموع است؛ اگر نطق باطنی یعنی ادراک کلیات، بنابر مشائیان کیف، بنابر فخر رازی اضافه، و بنابر برخی متکلمان انفعال است. همه این‌ها اعراض‌اند و عرض نمی‌تواند قوام‌بخش جوهر نوعی (مانند انسان) یا محصل جوهر جنسی (مانند حیوان) باشد.

فصل، جزء نوع است و نوع از جنس و فصل ترکیب می‌یابد؛ از این رو فصل باید مقوّم نوع و محصّل جنس باشد. عرض نمی‌تواند چنین نقشی ایفا کند. مثال‌های دیگر همچون صاهل برای اسب، ناهق برای حمار، حساس و متحرک بالاراده برای حیوان، همه عنوان‌هایی منطقی‌اند که به نفس صاحب آن ویژگی‌ها اشاره دارند، نه خود آن نفس که فصل حقیقی است.

در مشتقات، ذات اخذ نمی‌شود، بلکه تنها اعتبار تلبّس صورت می‌گیرد؛ از این رو ناطق، همان نطق یا نفس ناطقه به اعتبار خاص است. فصل منطقی، مشتق و حاکی است و مشتقٌ‌منه آن، نفس حقیقی در خارج (محکی‌عنه) است که فصل حقیقی یا اشتقاقی نامیده می‌شود.

فصل منطقی، لازم آن ملزوم خارجی است؛ مانند اینکه انسان ذو نفس ناطقه، اسب ذو نفس صاهله، و حیوان ذو نفس حساسه است. آوردن «ذو» برای اشاره به اعتبار لا بشرط است تا حمل ممکن گردد، زیرا فصل حقیقی در خارج بشرط لا است، لیکن برای حمل در کلام، آن را لا بشرط می‌گیریم یا به صورت مشتق (ناطق) یا با «ذو» بیان می‌کنیم.

نتیجه‌گیری بخش دوم

فصل منطقی، عنوانی مشتق و حاکی از فصل حقیقی جوهرین است که در خارج تحقق دارد. این تمایز، عمق منطق اسلامی را در جداسازی مفاهیم ذهنی از حقایق خارجی نمایان می‌سازد و تعریف‌های منطقی را از نقصان ظاهری به سوی کمال حقیقی هدایت می‌کند.

جمع‌بندی نهایی کتاب

تمایز میان فصل منطقی و فصل حقیقی، یکی از ظرایف بنیادین منطق اسلامی است که از توهم تعدد فصول در یک مرتبه جلوگیری می‌کند و راه را برای درک دقیق‌تر حقایق جوهرین می‌گشاید. تعاریف منطقی غالباً بر پایه لوازم و فصول منطقی استوارند، لیکن هدف نهایی، دستیابی به فصل حقیقی جوهرین است که شئون وجودی نوع را مقوّم می‌سازد. این بحث، چون آینه‌ای صیقلی، حقیقت را از صورت جداسازی می‌کند و پژوهشگر را به ژرفای هستی هدایت می‌نماید.