متن تحقیق

بررسی عالم مُثُل افلاطونی و توجیهات حکمای اسلامی در پرتو حکمت متعالیه

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

مقدمه: جایگاه عالم مُثُل در تاریخ حکمت و اندیشه موحدان

در میان حکما و پیشینیان از زمره موحدان، افرادی برجسته پدید آمده‌اند که سخنانشان محور و ابزار اندیشه بسیاری گردیده و پس از گذشت هزاران سال، نه تنها کهنه نشده، بلکه روزبه‌روز نوتر و زنده‌تر می‌گردد. همچون سقراط، افلاطون و ارسطو؛ و از حکمای اسلامی، فارابی و ابن‌سینا. ارسطو را «معلم اول» خوانده‌اند؛ افلاطون شاگرد سقراط بود و ارسطو شاگرد افلاطون.

افلاطون به استاد خویش سقراط تمسک بسیار داشت و با سخنان او هم‌نوا بود، لیکن ارسطو در برابر افلاطون و سقراط آرایی مستقل ارائه کرد که زیربنای مکتب مشائیان گردید. مشائیان – همچون ابن‌سینا – بیشتر از آرای ارسطو پیروی کردند و مکتب منطقی او را دنبال نمودند، در حالی که اشراقیان تابع افلاطون و سقراط بودند.

میان این دو گروه حساسیت‌های بسیاری بر سر آرای یکدیگر وجود داشت. سپس ملاصدرا آمد و آرای مشائیان را با اشراقیان درآمیخت و آنچه را مقتضای برهان می‌دانست برگزید. او نه خود را مشائی خواند و نه اشراقی، بلکه گفت: تابع دلیل، برهان و مشاهده‌ام، خواه از مشائیان باشد یا اشراقیان. او در این راه تا حد زیادی موفق بود، هرچند در مواردی پذیرفته‌هایی دارد که دلیل محکمی – نه از مشائیان و نه از اشراقیان – بر آن‌ها اقامه نشده است.

یکی از مسائل مهم میان این آرای کهن، مسئله عالم مثال یا عالم مُثُل است که افلاطون آن را مطرح کرد و شاگردانش دنبال نمودند.

بخش اصلی: توجیهات گوناگون حکمای اسلامی درباره عالم مُثُل افلاطونی

حکما و فلاسفه اسلامی – از ارسطو و ابن‌سینا تا میرداماد، حاجی سبزواری و ملاصدرا (که حاجی سبزواری در عرض او نیست، بلکه تابع حکمت متعالیه است) – هر یک عالم مُثُل را به معنایی سازگار با مکتب خویش تفسیر کردند.

مشائیان تفسیری، اشراقیان تفسیری دیگر، و هر کس به گونه‌ای آن را با مبانی خود هماهنگ ساخت. لبّ کلام این است که عالم ناسوت تحت تدبیر و حاکمیت یَدُاللهی بالواسطه قرار دارد – یعنی مدبَّری مجرد بر آن حاکم است – و این امر ثابت و مورد اتفاق است. اختلاف بر سر چیستی این عالم مدبّر مادون است.

حکیم سبزواری در این مقام، برخی از این اقوال را ذکر کرده و بر آن‌ها اشکال وارد می‌سازد.

چیستی مُثُل در نگاه کلی

مُثُل، مدبّرات عالم مادون‌اند که موجوداتی عقلی، باقی، کلیات منحصر به فرد، واحد، مجرد و معلول عقول علویه هستند.

توجیه اول: فارابی و جمع بین رأیی حکیمین

فارابی – معلم ثانی – میان آرای ارسطو و افلاطون کتابی نگاشت به نام الجمع بین رأیی الحکیمین و کوشید نشان دهد که اختلاف میان این دو حکیم الهی آن‌گونه که پنداشته می‌شود نیست، بلکه ناشی از عدم فهم صحیح است. او ادعا کرد که این دو را می‌توان به یکدیگر مرتبط ساخت و اختلافشان چندان نیست.

اما این تلاش موفق نبود؛ زیرا حکمت جای جمع تبرعی و تصنعی نیست. نمی‌توان به صرف اشتراک در توحید، همه آراء را یکی پنداشت.

فارابی گفت: عالم مُثُل افلاطونی همان صور مرتسمه در علم الهی است که مشائیان به آن قائل‌اند.

توجیه دوم: میرداماد و مقام دهر

میرداماد گفت: عالم مثال نسبت به عالم مادون، مقام دهر است. یعنی تمام عالم ناسوت – با زمان، مکان، قوه و فعل، هیولی اولى و ثانیه – در عالم دهر، عقلاً و لُباباً جمع است. همه ما سوی الله (ناسوت به اضافه مبدأ المبادی که حق تعالی است) در دهر قرار دارد. عالم مُثُل به اضافه ناسوت، همان دهر است.

توجیه سوم: مُثُل معلقه

برخی گفتند: عالم مُثُل همان مُثُل معلقه است. مُثُل معلقه در سیر نزولی و صعودی، مرتبه‌ای برزخی است که ماده ندارد اما شکل و صورت دارد.

مثال متصل: خیال شخصی انسان (مانند خواب‌ها که شکل دارد اما ماده نه).

مثال منفصل دو قسم است:

• نزولی: میان عالم نفوس و عالم ماده.
• صعودی: عالم برزخ پس از مرگ و پیش از قیامت.

در سیر نزولی: از عقول به نفوس، سپس مثال معلقه منفصل، سپس ماده.

در سیر صعودی: از ماده به برزخ (مثال معلقه صعودی).

این گروه گفتند مراد افلاطون از مُثُل، همین مُثُل معلقه است.

توجیه چهارم: ابن‌سینا و کلی طبیعی

ابن‌سینا گفت: مُثُل افلاطونی همان کلی طبیعی است؛ یعنی ماهیت مهملۀ کلی که در عالم عقلی مجرد است و افرادش (مانند زید و عمرو) طبیعت کلی واحد دارند.

نقد حکیم سبزواری بر این توجیهات

حکیم سبزواری این چهار قول را بررسی کرده و همه را رد می‌کند:

• قول ابن‌سینا (کلی طبیعی) اساساً قابل قبول نیست؛ زیرا کلی طبیعی ذهنی، عقلی و مهمل است، در حالی که مُثُل مجرد واقعی، نورانی، حضوری و اشراقی‌اند، نه حصولی و کلی مشائی.
• مُثُل معلقه نیز صحیح نیست؛ زیرا خود افلاطون مُثُل معلقه (عالم خیال) را قبول دارد، اما مُثُل را مرتبه‌ای بالاتر و مستقل می‌داند.
• صور مرتسمه در علم الهی نیز مطابق نیست؛ زیرا مشائیان آن را حصولی می‌دانند، در حالی که مُثُل حضوری، نورانی و تجرد حقیقی دارند.
• قول میرداماد نیز توجیهی برای تطبیق با مبانی خویش است.

در حقیقت، این حکما بر مبادی مکتبی خود پایبند بودند و نتوانستند سخن افلاطون را به تمامیت بپذیرند؛ از این رو هر کدام به گونه‌ای آن را توجیه و به لسان خویش درآوردند.

نتیجه‌گیری: زمینه برای بحث قاعده امکان اشرف

پس از رد این توجیهات، بحث به سوی قاعده امکان اشرف می‌رود که کاربرد گسترده‌ای در معقول و حکمت دارد. این قاعده، همچون نوری فروزان، مراتب وجودی و تدبیر مجرد بر ماده را روشن می‌سازد و راه را برای فهم دقیق‌تر عالم مُثُل هموار می‌کند.