تأویل معلم ثانی (فارابی)

برخی، و از جمله معلم ثانی – که معلم اول ارسطو و معلم ثانی فارابی است – هر دو از موحدان بزرگ به شمار می‌روند و به عالی‌ترین درجات توحید رسیده‌اند. افلاطون، سقراط و فارابی چهره‌های درخشانی در تاریخ اندیشه بوده‌اند که استقلال فکری داشته و موحد واقعی بودند.

فارابی در کتاب الجمع بین الرأیین و پیروانش، مُثُل را به صور مرتسمه در ذات باری تعالی تأویل کرده‌اند. مشائیان صور مرتسمه را علم خداوند می‌دانند که در ذات و علم حق قرار دارد.

افلاطون و سقراط و پیروانشان گفته‌اند: برای هر نوع، فرد مجردی ابدی و غیرزوال‌پذیر وجود دارد، و صورت علمیه الهی از هر نوع، مجرد و غیرمتغیر است. هنگامی که گفته‌اند مُثُل قائم به ذات خویش‌اند، فارابی آن را به قیام صور علمیه به ذات خداوند تأویل می‌کند، زیرا قیام به ذات باری، همان قیام به ذات خود مُثُل است؛ چرا که تمامیت هر چیز به خداوند بازمی‌گردد و علم اجمالی نورانی خداوند – که عین ذات اوست – کامل‌کننده علم تفصیلی (صور مرتسمه) است.

تأویل سید المحقق داماد (میرداماد)

گفته شده – و قائل آن مرحوم میرداماد است – که مُثُل همان عالم دهر است: یعنی صور افراد نوعی که در هیولی مادی‌اند، اما با اضافه به مبادی علیا (عقول، نفوس و ذات حق) مجرد می‌شوند. این نسبت، نه از حیث نسبت به نفس خود یا به یکدیگر (که کثرت ماده را پدید می‌آورد)، بلکه از حیث اضافه به مبادی نخستین است.

زمانیت‌ها و مکانیت‌های این صور در دهر بالفعل جمع‌اند، بدون تعاقب و سیلان زمانی و مکانی. همچون کسی که از بلندی همه حرکت را یکجا می‌بیند، در حالی که در افق زمان تنها لحظه حال دیده می‌شود. از این رو، شیء در دهر با هیولی اولى و ثانیه، مجتمع و مجرد از احکام ماده است؛ تعاقب و غیبت رفع شده و همه بالفعل حاضرند.

تأویل سوم: مُثُل همان عالم مثال معلق

گفته‌اند مُثُل همان عالم مثال معلق است که در برابر اشخاص مادی قرار دارد. لیکن افلاطونیان به هر دو مُثُل نوريه و معلقه قائل‌اند.

تأویل چهارم: شیخ الرئیس (ابن‌سینا)

ابن‌سینا مُثُل را به ماهیت مطلقه یا کلی طبیعی حمل کرده که در عقول و اذهان، مجرد از ماده و لواحق آن است، ابدی و محفوظ حتی با تعاقب افراد.