متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش اول: قاعده امکان اشرف و اثبات تقدم عالم مجردات بر عالم ماده

قاعده امکان اشرف یکی از قواعد بنیادین و پربها در حکمت اسلامی است که در موارد متعدد معقول ثانی فلسفی کاربرد دارد و توجه بسیاری از حکما را به خود جلب کرده است. این قاعده بیان می‌دارد که اگر موجود ممکن اخص (پست‌تر) وجود خارجی یابد، حتماً موجود ممکن اشرف (شریف‌تر) نیز امکان تحقق دارد و در واقع، پیش از آن یا همراه با نظام علی آن وجود دارد.

دلالت این قاعده بر وجود عالم مجرد عقلانی چنین است: وجود عالم ماده و جسم – که اخص است – بهترین دلیل بر وجود عالم تجردی و عقول است؛ زیرا اگر موجود اخص ممکن‌الوجود باشد و موجود اشرف نباشد، یکی از امور محال زیر لازم می‌آید:

نتیجه این قاعده آن است که عالم ماده نه ابتدایی است، نه مستقل، و نه مقدم بر عالم مجرد؛ بلکه معلول و تحت احاطه آن است. این قاعده همچون چراغی روشن، راه را به سوی شناخت نظام نزولی و صعودی وجود می‌گشاید.

نتیجه‌گیری بخش اول

قاعده امکان اشرف، با استدلالی محکم و منطقی، وجود عالم عقول مجرده را اثبات می‌کند و پایه‌ای استوار برای فهم مراتب وجود فراهم می‌آورد.

بخش دوم: معجزه انبیا و نقش آن در آشکارسازی باطن عالم

انبیای الهی اساس رسالت خویش را بر معجزه استوار کرده‌اند. معجزه نه صرفاً خرق عادت و شکستن نظم ظاهری طبیعت است – که اگر چنین باشد، پیامبر که خود ناظم و مربی عالم است، چگونه نظم را بشکند؟ – بلکه معجزه در حقیقت، آشکارسازی نیروی نهفته و باطنی است که در لابلای پدیده‌های مادی و در لب و کنه آن‌ها وجود دارد، اما از دیدگان مردم پنهان مانده است.

پیامبر با آوردن معجزه به مردم می‌گوید: «این پدیده‌هایی که شما در آن غرقید و قدرت آن در دست شماست، در باطن خود نیرویی برتر و غیبی دارد که من آن را به شما نشان می‌دهم تا از غفلت بیرون آیید.» معجزه در واقع اعجاز دیگران است؛ یعنی ناتوانی دیگران در برابر آن، دلیل بر صدق ادعای پیامبر است و مردم را به گردن نهادن وامی‌دارد، نه از روی اجبار، بلکه از راه گشایی به سوی حقیقت.

سیر وجود دو مرحله دارد: نزولی، از عقول به سوی نطفه و ماده، که به دست ملائکه الهی و تحت تدبیر خداوند است؛ و صعودی، از نطفه به سوی عقل، که به کوشش خود انسان و با عنایت الهی انجام می‌پذیرد. آیه شریفه إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ (بقره، ۱۵۶) دقیقاً به همین سیر نزولی و صعودی اشاره دارد: ما از خداییم و به سوی او بازمی‌گردیم.

نتیجه‌گیری بخش دوم

معجزه انبیا پلی است میان عالم محسوس و معقول، و مربی‌ای است که انسان را به سوی کمالات غیبی و تجردی دعوت می‌کند.

بخش سوم: فلسفه وجود انبیا و مقایسه با دیدگاه ابن‌سینا

فلسفه وجود انبیا فراتر از آن است که صرفاً تنظیم نظام اجتماعی و ترتیب امور معاش باشد، چنان‌که ابن‌سینا عمدتاً بر این جنبه تأکید کرده است. اگر هدف نبوت تنها برقراری نظم اجتماعی باشد، انسان‌ها خود می‌توانند با قوانین بشری، هرچند ناقص، جامعه‌ای سامان دهند.

حقیقت آن است که انبیا آمده‌اند تا انسان را با عالم غیب، تجرد و کمالات برتر آشنا سازند؛ زبان بیان نادیدنی‌ها به او بخشند و او را به سوی ایمان به غیب رهنمون شوند. معجزه راهگشای این مسیر است و انسان را به حرکت و سیر به سوی کمال وامی‌دارد.

تمثیل معروف «البعرة تدل على البعیر» (مدفوع شتر دلالت بر شتر دارد) را می‌توان گسترش داد: نه تنها مدفوع بر شتر دلالت می‌کند، بلکه خود شتر نیز بر شتر اشرف – یعنی مدبر مجرد و عقلانی آن – دلالت دارد. ما نباید در ظاهر متوقف شویم؛ خود موجود مادی نیز آینه‌ای است به سوی موجود مجرد.

نتیجه‌گیری بخش سوم

فلسفه حقیقی نبوت، هدایت انسان به سوی غیب و تجرد است، نه صرفاً اداره امور دنیوی.

جمع‌بندی نهایی

قاعده امکان اشرف، با استدلالی روشن و ژرف، نظام مراتب وجود را تبیین می‌کند و عالم ماده را آینه و معلول عالم مجرد می‌داند. معجزه انبیا و رسالت ایشان، انسان را از این آینه به سوی حقیقت اصلی رهنمون می‌سازد و سیر صعودی او را ممکن می‌گرداند. این قاعده، همچون نگینی گران‌بها، کثیرالفایده است و انسان را به حرکت به سوی کمال مطلق فرا می‌خواند.