متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نخست: بررسی تعبیر «إمکان الأشرف» در آثار حکمی

در غرر الفرائد، جلد سوم، مقصد سوم، فریده سوم، غرر سیزدهم (تطبیق، صفحه ۲۰۳)، حکیم ملاهادی سبزواری به قاعده امکان الأشرف می‌پردازد و نخست به تعبیری که در برخی آثار برجسته حکمت اشراقی و متعالیه به کار رفته، توجه می‌کند.

تعبیر به «الإمکان الأشرف» در کتاب حکمة الإشراق شیخ شهاب‌الدین سهروردی، شروح آن، اسفار الأربعة صدرالمتألهین شیرازی و قبسات میرداماد (قدس سره) به کار رفته است. این تعبیر شایسته نیست؛ زیرا باید گفت «الممکن الأشرف»، نه «الإمکان الأشرف». امکان، مفهومی انتزاعی است و وجود خارجی ندارد تا با أشرف یا أخس توصیف شود.

مراد از امکان الأشرف، همان ممکن الأشرف است. خود سبزواری به این نکته پاسخ می‌دهد و تأکید می‌کند که با وجود کمال فصاحت در میرداماد، صاحب قبسات، این تعبیر بر وجه شایسته نیست؛ زیرا امکان را نمی‌توان با أشرف و أخس وصف کرد، مگر آنکه مراد از امکان، همان ممکن باشد.

نتیجه‌گیری بخش نخست

این بررسی نشان می‌دهد که دقت در اصطلاحات فلسفی، از پایه‌های استواری اندیشه حکمی است و تعبیر نادقیق می‌تواند به ابهام در فهم قواعد بنیادین بینجامد.

بخش دوم: اهمیت و فواید قاعده امکان الأشرف

این قاعده، قاعده‌ای شریف و دارای جدوای عظیم است؛ قاعده‌ای که مبدأ بسیاری از استدلال‌ها در ساحت ربوبی می‌گردد و فواید فراوان دارد. یکی از مهم‌ترین فواید آن، اثبات أرباب الأنواع یا انوار مجرده است که در اصطلاح مشهور، آنچه در عالم پایین (ناسوت) موجود است، اصل و لبّ آن در عالم بالا موجود است.

شیخ الإشراقی (سهروردی) این قاعده را از کلام معلم اول (ارسطو) استنباط کرده است. دلیل آن که در کتاب‌های مذکور آمده، در اینجا به اشاره بیان می‌شود: هنگامی که ممکن الأخس (عالم مادی) تحقق یابد، ممکن الأشرف باید پیش از آن در تحقق، سبقت داشته باشد.

نتیجه‌گیری بخش دوم

این قاعده همچون پلی استوار، عالم ماده را به عالم مجردات پیوند می‌زند و نشان می‌دهد که وجود، سلسله‌مراتبی منظم دارد.

بخش سوم: استدلال بر تقدم ممکن الأشرف

اگر ممکن الأشرف مقدم نباشد، یکی از سه حالت لازم می‌آید که همه باطل‌اند:

1. مجرد اصلاً صادر نشود، نه بی‌واسطه و نه با واسطه.
2. به واسطه الأخس صادر شود (نخست جسم خلق شود، سپس عقل به واسطه آن).
3. هم‌زمان با الأخس صادر گردد.

همه این فروض باطل‌اند. نخست: اگر اشرف صادر نشود، با فرض اینکه حق تعالی جهت تفضل دارد و أخس را افاضه کرده، باید اشرف نیز صادر شود؛ وگرنه یا جهة المصدریة در واجب تعالی برای أخس کافی است و برای اشرف نه (که محال است)، یا اشرف حقّی بر حق دارد که افاضه شود.

دوم: صدور أقوی به واسطه أضعف محال است، مانند آنکه خاتم انبیا معلول عالم ماده گردد.

سوم: صدور کثیر مستقیم از واحد محال است، زیرا واحد مصدر کثیر نمی‌گردد.

بنابراین، هنگامی که توالی باطل شد، ثابت می‌شود که ممکن الأشرف نخست از حق تعالی موجود می‌گردد، سپس الأخس از طریق آن. تقدم اشرف، تقدم ذاتی و رتبی است، نه زمانی؛ زیرا در عالم مجردات، زمان راه ندارد.

نتیجه‌گیری بخش سوم

این استدلال، همچون نردبانی نورانی، از عالم ناسوت به جبروت و لاهوت صعود می‌کند و وحدت در کثرت و کثرت در وحدت را نمایان می‌سازد.

جمع‌بندی نهایی

قاعده امکان الأشرف، یکی از ارکان حکمت متعالیه و اشراقی است که سلسله مراتب وجودی را تبیین می‌کند. عالم ماده، مثالی از عالم مجرد است، نه برعکس؛ آنچه در اینجا مادّی و مترقّب است، آنجا مجرد و متحقق می‌باشد. این قاعده، دریچه‌ای به سوی شناخت أرباب الأنواع و انوار ربانی می‌گشاید و انسان را به تأمل در نظام احسن هستی فرا می‌خواند.