متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نخست: برهان اشرف؛ برهانی شریف در اثبات عوالم مجرد

در میان براهین فلسفی که از دیرباز مورد توجه حکمای الهی بوده است، برهان اشرف جایگاه والایی دارد. این برهان، که از براهین شریف و برتر به شمار می‌رود، انسان را فرا می‌خواند تا از عالم ماده خلع ید کند و به اثبات عوالمی مجرد نایل آید. به تعبیر دیگر، از راه نازل و ناقص به عالی و کامل دست یابد؛ چنان‌که مراتب وجودی پیوسته‌اند و هر مرتبه‌ای بر مرتبه پیشین دلالت دارد.

تمثیل معروف در این برهان چنین است: مدفوع شتر (البعرة) بر وجود شتر (البعیر) دلالت می‌کند و شتر خود بر کاروانیان و سپس بر عوالمی ورای ماده اشاره دارد. این سیر، انسان را از نشئه ناسوت به سوی ملكوت و جبروت هدایت می‌کند.

حکما این برهان را هم برای اثبات عالم مُثُل و هم برای اثبات عالم عقول به کار بسته‌اند.

استدلال برای اثبات عالم مُثُل

عالم ناسوت – که اخس‌العوالم و پایین‌ترین مرتبه وجودی است – نمی‌تواند بدون واسطه عالم اشرف وجود داشته باشد. هر فرد مادی، حداقل در وعای علمی حق تعالی، صورت مجرد عقلانی دارد. نظام آفرینش بر پایه اسباب و علل عالیه استوار است و تجافی میان عدم محض و عالم دنیا ممکن نیست. علم الهی، مراتب عالیه را واسطه قرار داده تا تدبیر طبیعی عالم پدید آید.

بنابراین، از عالم اخس (ناسوت) عالم اشرف (ملكوت یا عالم مُثُل) اثبات می‌شود.

استدلال برای اثبات عالم عقول

اگر عالم اخس را عالم مُثُل بگیریم – که ملكوت نامیده می‌شود – آنگاه عالم اشرف آن، عقول قاهره و عالیه خواهد بود که فوق آن در مراتب امکان چیزی تصور نمی‌شود. قاعده «الاشرف فالاشرف» حاکم است؛ هر مرتبه اشرف، مقدمه مرتبه اشرف‌تر است تا به مبدأ اعلی و حق تعالی رسد.

مؤمن در وعای این عالم مادی باید دنباله‌ای بجوید که دیگر در ماده نباشد؛ سلسله مراتب وجودی او را به مجردات برساند.

فطرت بشر و اعتقاد همگانی به عوالم مجرد

اگر انسان به تاریخ ادیان و اقوام بنگرد، درمی‌یابد که همه ملل و نحل به مبدأیی مجرد و عوالمی ورای ماده اعتقاد داشته‌اند. تفاوت تنها در بیان بوده است: عارف به زبانی، عامی به زبانی، حکیم به زبانی و فقیه به زبانی دیگر. هر کس به قدر ظرف خویش غزل عشق الهی سروده است.

قرآن کریم – که نه تنها زبان دیانت، بلکه جامع‌ترین بیان همه افکار بشری و حتی کفر است – این حقیقت را به نحو اعلی نشان می‌دهد. در توصیف اقوام، بالاترین درجه انکار یا شرک یا کفر ظالم است.

این آیه، شدیدترین انکار را بیان می‌کند که مبدأ اخروی را نفی می‌نماید. با این حال، حتی در نظام اندیشه بشر، باور به ماوراء فطری است. انبیا آمده‌اند تا یادآور شوند که این عالم نه اول است و نه آخر، نه از حیث کمّی و نه از حیث کیفی. انسان در وسط مراتب قرار دارد؛ اول و آخر کتاب وجود هم در ماده و هم در مجرد قابل تصور است.

تفاوت بیان‌ها تنها در اسما و ألسن است: یکی آن را صور مرتسمه خواند، دیگری مُثُل افلاطونی، و قرآن کریم به «یؤمنون بالغیب» اشاره کرد. غیب گاه به ملكوت تأویل شد و گاه به ملائکه.

خلوص تفکر در مکتب اهل بیت علیهم‌السلام

در مکتب انبیا و به ویژه لسان وحی و ائمه معصومین – و خصوصاً مذهب شیعه که خلوص در مبدأ، مسیر و منتهی دارد – تفکر از خلوص نظری و عملی برخوردار است. قران در این مکتب هادی است، عصمت در مبدأ و غایت استاد است.

با این همه، ما در عالم ماده‌ایم و اثبات این حقایق نخست با استدلال است. شنیدن کی بود مانند دیدن؟ تا انسان خود به تخلیه، تزکیه و تفکر نپردازد و مردانه در پی حقیقت نیفتد، شهود حاصل نشود.

چنان‌که اگر کسی از جهت شرقی و غربی کشوری دورافتاده بپرسد، ما تصور دقیقی نداریم، زیرا خود ندیده‌ایم. تنها با فراغت بال، قطع علایق و درخواست صادقانه از حق تعالی است که انسان هم‌سخن خداوند می‌شود.

جمع‌بندی

برهان اشرف، همچون نردبانی نورانی، انسان را از حضیض ماده به اوج مجردات می‌رساند. این برهان نه تنها عالم مُثُل و عقول را اثبات می‌کند، بلکه فطرت توحیدی بشر را آشکار می‌سازد. تاریخ بشر گواه است که انکار توحید خود مبتنی بر تصور آن است و هیچ اندیشه‌ای نتوانسته است در برابر این حقیقت قد علم کند. سیر الی الله، از خلع ید ماده آغاز می‌شود و به وصول به مبدأ اعلی ختم می‌گردد.