متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش: اثبات وجود نور قاهر (عقل مجرد) از راه وجود نور مدبر (نفس ناطقه) در حکمت اشراق

در ادامه بررسی انوار مجرده در نظام حکمت اشراق، شیخ شهاب‌الدین سهروردی پس از آنکه بر وجود نفس ناطقه – که آن را «نور اسفهبد» یا «نور مدبر» می‌نامد – برهان اقامه کرد، از همین وجود ثابت‌شده برای اثبات مرتبه‌ای برتر، یعنی «نور قاهر» یا عقل مجرد، بهره می‌جوید.

سهروردی می‌فرماید: ما پیش‌تر بر وجود انوار مجرده مدبره در انسان – یعنی نفوس ناطقه – دلیل آوردیم. حال، نور قاهر که همان عقل است، اشرف و برتر از نور مدبر است و از علایق ظلمت و تعلقات عالم ناسوت به دورتر. این نور قاهر، با وجود اشراف و قاهریتش، ممكن الوجود است؛ بنابراین، وجود آن باید مقدم بر وجود نور مدبر باشد، زیرا مرتبه اشرف مقدم بر مرتبه اخس است.

تعلیقه علامه شیرازی بر این قاعده

علامه شارح در شرح خود می‌فرماید: عقول نیز ممكن الوجودند، زیرا جوهر مجرد به طور کلی ممكن است. اگر چنین نبود، نفس مجرده نیز موجود نمی‌گشت، لیکن نفس موجود است. بنابراین، امکان مجرد اخس (نفس) دلیل بر امکان مجرد اشرف (عقل) می‌شود.

این استدلال نشان می‌دهد که اختلاف میان نفس و عقل در نقص و کمال است، نه در اصل جوهر مجرد بودن؛ هر دو مجردند، اما عالم نفوس تنزل‌یافته و مرتبه پایین‌تر عالم عقول است.

همچنین قاعده‌ای کلی در اینجا به کار می‌آید: هر آنچه بر فرد از افراد یک طبیعت صادق باشد، بر خود طبیعت نیز صادق است؛ و هر آنچه بر طبیعت ممتنع باشد، بر افراد آن نیز ممتنع خواهد بود. از آنجا که امکان بر نفس ناطقه – که فرد از افراد طبیعت جوهر مجرد است – ثابت شد، امکان بر طبیعت جوهر مجرد به طور مطلق نیز ثابت می‌گردد.

اشاره به مراتب برتر از عالم عقول در معارف اهل بیت علیهم‌السلام

در این مقام، باید به مراتب و عوالمی برتر از عالم عقول اشاره کرد که در معارف نورانی اهل بیت علیهم‌السلام بیان شده است. بالاتر از عالم عقول، عالم هاهوت قرار دارد که عالم اسماء الحسنی و عصمت مطلقه است.

معصومان علیهم‌السلام فرموده‌اند که ایشان خود اسماء الله هستند. این عالم، جایگاه خاندان رسالت و چهارده معصوم علیهم‌السلام است؛ جایی که هیچ‌کس جز ایشان راهی به آن ندارد. حتی انبیای عظام الهی تنها با اذن وارد مراتب پایین‌تر شدند.

امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام به شاگرد خویش کمیل می‌فرماید که حقیقت این عوالم از درک تو دور است، زیرا آن عالم، عالم عصمت و اسماء الحسنی است.

مولا علیه‌السلام فرموده‌اند: خداوند متعال با ما آغاز کرد و با ما ختم نمود؛ به یمن ما وجود ظاهر شد و روزی خلایق داده شد. علی علیه‌السلام کلیددار همه عوالم است و عالم هاهوت، فوق عالم عقول قرار دارد؛ عالمی که به برکت یمن او، وجود از عدم به ظهور رسید.

جمع‌بندی بخش

در این بخش مشاهده شد که چگونه شیخ اشراق از وجود نفس ناطقه به اثبات عقل قاهر می‌رسد و این برهان با تعلیقه علامه شیرازی تکمیل می‌گردد. همچنین، این مراتب با معارف ولایی اهل بیت علیهم‌السلام به عوالم برتر هاهوت پیوند می‌خورد که نشان‌دهنده عمق و جامعیت حکمت اسلامی است.

در پایان این غرر و درر حکمی، حمد و ستایش سزاوار خداوند است بر جمال و جلال او – صفات ثبوتیه و سلبیه در مراحل توحید – و درود و صلوات بر محمد و آل او علیهم‌السلام.