متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نخست: موضوع هر علم و جایگاه آن در دانش اعلی

چنان‌که روشن گردید، موضوع هر دانش در دانش برتر از آن مورد بحث قرار می‌گیرد و متکفل بررسی موضوع دانش‌ها، فلسفه اعلی است. در هر دانشی، از خود موضوع بحث نمی‌شود، بلکه از عوارض ذاتیه آن سخن به میان می‌آید. عوارض غریبه و خارجی در حوزه آن دانش راه ندارند؛ تنها عوارض ذاتیه – که بلاواسطه بر موضوع عارض می‌گردند – شایسته بررسی‌اند.

این مطلب، نخستین سخن اساسی است که با پنج مقدمه استوار گردید. سخن دوم آن است که عارض ذاتی چیست؟ عارضی است که در عروض خود واسطه‌ای نداشته باشد، بلکه بلاواسطه بر موضوع حمل شود؛ همان‌گونه که مرحوم آخوند خراسانی در کفایه الاصول بیان فرموده‌اند.

موضوع دانش طبیعی: جسم طبیعی بما هو متغیر

دانش طبیعی، جسم طبیعی را به عنوان موضوع خود برگزیده است، اما نه جسم به معنای مطلق، بلکه جسم طبیعی بما هو متغیر. اگر تغییر در جسم نباشد، دیگر در قلمرو دانش طبیعی قرار نمی‌گیرد. در این دانش، از حقیقت جسم بحث نمی‌شود – که آن کار فیلسوف است – بلکه از خواص و عوارض ذاتی اجسام سخن می‌رود؛ خواصی که قهراً با تغییر همراه‌اند.

بنابراین، اگر پرسیده شود که موضوع دانش طبیعی چیست، پاسخ آن است: جسم طبیعی بما هو متغیر. قید تغییر ضروری است؛ جسم طبیعی بدون تغییر، موضوع این دانش نیست. جسم تعلیمی – یعنی اشکال هندسی محض – نیز با جسم طبیعی تفاوت دارد و در حوزه دانش ریاضی قرار می‌گیرد.

حقیقت جسم طبیعی و متعلقات آن در فلسفه اعلی

چنان‌که گفته آمد، موضوع هر علم باید در فلسفه اولى مورد بررسی قرار گیرد. از این‌رو، حقیقت جسم طبیعی و متعلقات آن در دانش الهی بحث می‌شود. متعلقات آن عبارت‌اند از:

• آیا جسم طبیعی مركب از ماده و صورت است یا نه؟
• آیا ماده جزء لایتجزی دارد یا ندارد؟

این مسائل، مربوط به دانش طبیعی نیستند، بلکه در قلمرو فلسفه اعلی قرار دارند. در بخش جوهر و عرض، بیان شد که جوهر یا مفارق است یا مقارن؛ جوهر مادى مركب از ماده و صورت است و جزء لایتجزی ممکن نیست. آنجا به‌صورت اجمالی گذشت؛ اینجا مفصل‌تر بررسی می‌شود تا دلایل آن اقامه گردد و از تکرار پرهیز شود.

اگر دلایل در هر دو جا آورده می‌شد، اطاله لازم می‌آمد؛ اگر تنها آنجا آورده می‌شد، اینجا احاله می‌گردید. از این‌رو، در دانش الهی مدعا بیان شد و اینجا دلایل آن اقامه می‌گردد تا حقیقت جسم طبیعی – که مركب از ماده و صورت است و جزء لایتجزی ندارد – به‌تفصیل روشن شود.

تشخیص عوارض ذاتی از غیرذاتی: معیار واسطه در عروض

سخن مهمی که در اینجا مطرح می‌شود، تشخیص اوصافی است که بر «الموجود» حمل می‌گردند. موجود، واحد است، کثیر است، واجب است، ممکن است، حار است، بارد است، اصغر است، اکبر است، مساوی است یا غیرمساوی. همه این اوصاف بر موجود حمل می‌شوند، اما کدام یک بلاواسطه و کدام یک با واسطه؟

اگر صفتی بلاواسطه بر موجود عارض شود، بحث آن در فلسفه اعلی است؛ اگر با واسطه و تخصص استعداد – طبیعی یا ریاضی – عارض گردد، به دانش‌های طبیعی یا ریاضی تعلق دارد.

مثال معروف: «الانسان ضاحک» با واسطه است (چون ناطق است)، اما «الانسان متعجب» بلاواسطه است و لِم ندارد.

به همین‌سان:

• الموجود واجب یا ممکن: بلاواسطه است → بحث فلسفی.
• الموجود حار یا بارد: با واسطه است (ماده قبول حرارت و برودت می‌کند) → بحث طبیعی.
• الموجود مساوی یا غیرمساوی (در کمیت): تخصص ریاضی → بحث ریاضی.

نتیجه‌گیری بخش

مرزبندی دانش‌ها بر پایه معیار واسطه در عروض استوار است. آنچه بلاواسطه بر موجود کلی حمل شود، در قلمرو فلسفه اعلی قرار دارد و آنچه با تخصص استعداد همراه باشد، به دانش‌های جزئی‌تر تعلق می‌گیرد. این معیار، همچون چراغی روشن، راه تشخیص موضوعات و عوارض هر دانش را هموار می‌سازد و از اختلاط قلمروها جلوگیری می‌کند.

جمع‌بندی نهایی

در این بررسی، روشن گردید که موضوع هر دانش در فلسفه اعلی مورد کاوش قرار می‌گیرد و در خود دانش، تنها عوارض ذاتیه – که بلاواسطه عارض می‌شوند – شایسته بحث‌اند. موضوع دانش طبیعی، جسم طبیعی بما هو متغیر است و حقیقت آن در فلسفه اعلی به تفصیل بررسی می‌شود. معیار اساسی مرزبندی دانش‌ها، وجود یا عدم واسطه در عروض است؛ معیاری که همچون مرزی استوار، حوزه هر دانش را از دیگری جدا می‌سازد و نظم معرفت بشری را پاس می‌دارد.