متن تحقیق

بررسی تعریف جسم طبیعی در طبیعیات حکمت متعالیه

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نخست: تبیین تعریف جسم طبیعی و شروط آن

در طبیعیات حکمت، جسم طبیعی به عنوان جوهری تعریف شده است که امکان فرض سه خط متقاطع بر زوایای قائم در آن وجود دارد. این تعریف، که از متون کلاسیک حکمی برگرفته شده، بیان می‌دارد: جوهرٌ یُمکِن أن یُفرَض فیه خطوطٌ ثلاثةٌ متقاطعةٌ على زوایا قائمة.

این تعریف دارای سه شرط اساسی است:

1. خطوط دقیقاً سه تا باشند، نه کمتر و نه بیشتر.
2. این خطوط متقاطع باشند، یعنی یکدیگر را قطع کنند.
3. تقاطع آن‌ها بر سه زاویه قائم صورت گیرد.

نکته کلیدی: جسمیت جسم نه به وجود فعلی این خطوط، بلکه به امکان فرض آن‌ها وابسته است؛ همچون دریایی که عمقش در امکان غوص نهفته است، نه در غواصان حاضر.

دلیل بهره‌گیری از تعبیر «امکان فرض» به جای «وجود فعلی»

حکما به جای آنکه بگویند این خطوط در جسم موجودند، از تعبیر امکان فرض بهره جسته‌اند، زیرا وجود فعلی این خطوط ضروری نیست. برای نمونه، در کره این خطوط به صورت فعلی موجود نیستند، لیکن کره جسمی طبیعی است و امکان فرض آن‌ها در آن وجود دارد. اگر تعبیر وجود فعلی به کار رفته بود، کره از دایره تعریف جسم خارج می‌شد، در حالی که جسمیت آن مسلم است.

در مکعب، این خطوط به صورت فعلی قابل تحقق‌اند، اما در کره، به دلیل داشتن تنها یک سطح، تحقق فعلی ممکن نیست. با این حال، امکان فرض آن‌ها همچنان باقی است. بنابراین، جسمیت جسم به مصحح بودن آن برای فرض این خطوط بازمی‌گردد، نه به تحقق فعلی آن‌ها.

در کره نیز ابعاد سه‌گانه عرض، طول و عمق موجود است، لیکن عدم امکان تحقق فعلی این خطوط ناشی از صورت نوعی آن (کرویت) است، نه فقدان جسمیت. این امر همچون تمثیلی است از وجود ظرفیت در ظرف، حتی اگر پر نشده باشد.

نتیجه‌گیری این بخش

تعریف جسم طبیعی بر پایه امکان فرض سه خط متقاطع قائم‌الزاویه استوار است و این امکان، مرز جسمیت را از غیر آن جدا می‌سازد.

بخش دوم: دیدگاه صدرالمتألهین در شرح الهدایه الأثیره

صدرالمتألهین در شرح هدایة الأثیره فرموده است که ابعاد معتبر در رسم جسم، ابعاد متقاطع مفروض در سخن (باطن و عمق) جسم‌اند، نه ابعاد خطی عرضی اطرافیه که در مکعبات آموزشی رسم می‌شوند.

اگر ابعاد عرضی کافی دانسته شود، تعریف حتی بر دو سطح ملتقى بر یک خط از سطوح مکعب نیز صادق خواهد آمد، در حالی که آن دو سطح به تنهایی جسم طبیعی نیستند. از این رو، برای دفع این توسعه نادرست، تأکید بر آن است که خطوط در عمق جسم فرض شوند.

نکته ممتاز: ابعاد در تعریف جسم باید در باطن جسم مفروض شوند، نه بر اطراف آن؛ همچون ریشه‌های درخت که در عمق خاک استوارند، نه شاخه‌های ظاهری.

اشکال دوم و پاسخ آن بر پایه کلام صدرالمتألهین

اگر قید جوهر گذاشته شود، آیا خطوط عرضی خارج می‌گردند؟ پاسخ آن است که کافی است در تعریف گفته شود «بعدٌ ما»، زیرا این تعبیر همه موارد را دربرمی‌گیرد و نیاز به قیود اضافی نیست.

بررسی دیدگاه شارح (حاجی سبزواری)

شارح با دیدگاه صدرالمتألهین در ضرورت قید عمقی بودن خطوط موافق نیست و معتقد است خطوط عرضی نیز کافی‌اند، زیرا سطوح و خطوط استقلالی ندارند؛ سطح به واسطه جسم و خط به واسطه سطح تحقق می‌یابد. بحث بر سر جسم طبیعی است که خود تحقق مستقل دارد.

مراد از سطوح مکعب در کلام صدرالمتألهین، سطوح به معنای هندسی (مقدار محدود) است، نه شکل به معنای فلسفی (هیأت احاطه حد یا حدود). شکل فلسفی کیف است و قابل تقسیم و امتداد نیست، در حالی که شکل هندسی مقدار است و قابل تقسیم.

دو سطح جداگانه ماهیت حقیقی واحد ندارند و وحدت واقعی نمی‌سازند، لیکن هنگامی که امتداد و عمق یابند، به چیزی واحد تبدیل می‌شوند.

نتیجه‌گیری این بخش

تفاوت میان ابعاد عمقی و عرضی در تعریف جسم، نشان‌دهنده دقت حکما در تمایز جسم طبیعی از اشکال آموزشی است و دیدگاه شارح بر کفایت خطوط عرضی استوار می‌گردد.

جمع‌بندی نهایی

تعریف جسم طبیعی با تأکید بر امکان فرض سه خط متقاطع قائم‌الزاویه، جامع اجسام گوناگون از جمله کره و مکعب است. صدرالمتألهین برای دفع اشکالات، بر ابعاد عمقی تأکید ورزید، در حالی که برخی شارحان قید عمق را ضروری ندانستند، زیرا اصل بحث بر جسم دارای تحقق مستقل استوار است. این بررسی، عمق حکمت متعالیه را در تبیین مفاهیم طبیعی آشکار می‌سازد، همچون نوری که از ژرفای اقیانوس معرفت برمی‌خیزد.