متن تحقیق

بررسی ماهیت جسم طبیعی در فلسفه طبیعی

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

مقدمه

در فلسفه طبیعی، کاوش در چیستی جسم طبیعی، یکی از بنیادی‌ترین مباحث است که پایه فهم جهان مادی را تشکیل می‌دهد. این بحث، پس از بررسی امکان تجزیه جسم به اجزاء لایتناهی بالقوه، به سوی تحلیل دقیق‌تر ترکیب جسم و اقوال گوناگون حکیمان در این باب پیش می‌رود. جسم طبیعی، به عنوان جوهر دارای ابعاد سه‌گانه، در ظاهر متصل می‌نماید، لیکن حقیقت آن مورد اختلاف عمیق میان مکاتب فلسفی است. این نوشتار، با نگاهی نظام‌مند، به تبیین این اختلافات و مفاهیم کلیدی مرتبط می‌پردازد تا زمینه‌ای روشن برای درک عمیق‌تر فلسفه طبیعی فراهم آورد.

بخش نخست: تمایز بحث حاضر از مباحث پیشین و بازخوانی چیستی جسم طبیعی

بحث حاضر، متفاوت از بررسی پیشین در باب تجزیه‌پذیری جسم است؛ آن مبحث به پایان رسیده و اکنون پرسش اصلی این است: جسم طبیعی چیست؟ حکیمان در تعریف آن اقوالی گوناگون دارند. قول مشهور حکما این است که جسم طبیعی، جوهر متصلی است که بالقوه قابل تجزیه به اجزاء لایتناهی می‌گردد – نه بالفعل، بلکه به گونه‌ای که نظام آن بر پایه لایتناهی بالقوه استوار است، نه متناهی و نه غیرمتناهی مطلق.

در مقابل، برخی متکلمان و پیروان دیدگاه‌های دیگر، به تجزیه‌پذیری به اجزاء متناهی باور دارند. اما اکنون پرسش این است که آیا تعریف حکما – که جسم را جوهر متصل دارای اجزاء لایتناهی بالقوه می‌داند – درست است یا دیدگاه دموکریتوس که جسم را اساساً غیرمتصل و مجموعه‌ای از ذرات صلبه و جداگانه می‌پندارد، صحیح‌تر است؟

حتی اگر جسم متصل نباشد، براهین فلسفی اصلی تکان نمی‌خورد، زیرا این مسئله بیشتر به علوم طبیعی و تجربی مربوط است تا فلسفه محض. علوم طبیعی ممکن است دیدگاه یکی را تأیید کند، لیکن بنیادهای فلسفی مستقل از آن باقی می‌ماند.

نتیجه‌گیری بخش نخست

جسم طبیعی، در هر دو دیدگاه، قابل تجزیه به اجزاء لایتناهی بالقوه است؛ این قول حکما برهانی فلسفی دارد، در حالی که دیدگاه اتم‌گرایان بیشتر طبیعی و تجربی است.

بخش دوم: پرسش از بساطت یا ترکیب جسم طبیعی

مسئله اصلی اکنون این است: آیا جسم طبیعی – به معنای کلیه اجسام موجود – بسیط است یا مرکب از هیولی و صورت؟ به عبارت دیگر، آیا جسم دارای هیولی است و از ترکیب هیولی (قوه) و صورت (فعلیت جسمیه) پدید می‌آید، یا جسم حقیقتی واحد و بسیط است که ذاتاً جسم بوده و قوه و فعل در آن متحدند؟

اگر جسم را مرکب از هیولی و صورت بدانیم، این قول مشائین (پیروان ارسطو) است. اگر آن را بسیط پنداریم، این دیدگاه افلاطون، رواقیون و اشراقیون است. اقوال دیگری نیز در این باب وجود دارد، لیکن این دو قول اصلی‌اند.

پیش از ورود به جزئیات، لازم است چهار مفهوم بنیادین روشن گردد: صورت جسمیه، صورت نوعی، هیولی اولی و هیولی ثانی.

نتیجه‌گیری بخش دوم

اختلاف اصلی نه در وجود هیولی، بلکه در ماهیت آن است: آیا هیولی غیر از صورت جسمیه است (ترکیب) یا عین آن (بساطت)؟

بخش سوم: تبیین مفاهیم بنیادین هیولی و صورت

صورت جسمیه آن صورتی است که جسم را جسم می‌گرداند؛ یعنی قابلیت پذیرش ابعاد سه‌گانه (طول، عرض، عمق). این صورت، اصل جسمیت کلیه اجسام است – گندم جسم است، انسان جسم است، خاک جسم است.

صورت نوعی آن است که جسم را به نوع خاصی مشخص می‌کند؛ جسم انسانی، جسم گندمی، جسم حیوانی.

هیولی اولی قوه محض است؛ حامل بالقوه بدون هیچ صورت. لحاظ صورت در آن راه ندارد، از این رو قابل رؤیت مستقیم نیست، زیرا رؤیت با صورت تحقق می‌یابد. هیولی اولی همچون خاکی است که در همه چیز – انسان، حیوان، درخت، سنگ، کوه، آب – حاضر است، لیکن بی‌صورت دیده نمی‌شود.

حکیمان، هیولی اولی را به عروس زشتی تشبیه کرده‌اند که هرگز خود را نمایان نمی‌سازد؛ هر پوشش را که کنار زنی، پوشش دیگری جای آن می‌گیرد. حیا و پنهان‌ماندگی او از زشتی ذاتی‌اش نیست، بلکه از آن است که بی‌صورت، قابل مشاهده نیست. هرگاه بخواهی آن را ببینی، صورتی واسطه می‌گردد.

هیولی ثانی ماده‌ای است که با صورت همراه شده؛ ماده گندم که بالقوه حیوان یا چیز دیگر می‌گردد، ماده نطفه که انسان یا حیوان می‌شود.

هیولی اولی را «مادة السماوات» نیز می‌نامند؛ ماده خارجی و متحقق، لیکن رؤیت آن تنها با صورت ممکن است. ترکیب هیولی اولی با صورت جسمیه، هیولی ثانی را پدید می‌آورد؛ و افزودن صورت نوعی، جسم مشخص را.

نتیجه‌گیری بخش سوم

این چهار مفهوم، کلید فهم اختلاف میان بساطت و ترکیب جسم‌اند. اگر هیولی غیر از صورت جسمیه باشد، جسم مرکب است (مشائی)؛ اگر عین آن باشد، جسم بسیط است (اشراقی).

بخش چهارم: تحلیل نهایی اختلاف و جایگاه جواهر

اگر جسم بسیط باشد، قول افلاطون و رواقیون و اشراقیون است. اگر مرکب از ماده و صورت، قول مشائین. در دیدگاه مشائی، جواهر پنج‌گانه‌اند: عقل، نفس، ماده (هیولی)، صورت و جسم (مرکب از ماده و صورت).

جسم نه تنها صورت است و نه تنها ماده؛ ماده صورت را می‌پذیرد و جسم متحقق می‌گردد. این ترکیب، جوهر سوم را پدید می‌آورد.

افلاطون و ارسطو – استاد و شاگرد – مغزهایی متفکر و بلندپایه بودند که افکارشان قرن‌ها جهان فکر را تحت تأثیر قرار داد.

نتیجه‌گیری بخش چهارم

بررسی دلایل هر قول، ما را به سوی یکی از این دو مکتب بزرگ هدایت خواهد کرد.

جمع‌بندی نهایی

جسم طبیعی، محور فلسفه طبیعی است. بررسی اقوال در اتصال، تجزیه‌پذیری، بساطت و ترکیب آن، همراه با تبیین دقیق هیولی و صورت، دریچه‌ای به سوی درک عمیق‌تر جهان مادی می‌گشاید. این مباحث، مقدمه‌ای برای مسائل خلقت، حرکت و مجردات خواهند بود.