متن تحقیق

بررسی تعریف جسم در حکمت سبزواری و پاسخ به اشکالات صدرالمتألهین

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

مقدمه

در سنت فلسفه اسلامی، تعریف جسم طبیعی یکی از مباحث بنیادین در طب طبیعیات به شمار می‌رود. حکیمان پیشین، به پیروی از ارسطو و ابن‌سینا، جسم را چنین تعریف کرده‌اند: «الجسم هو المحدود بثلاثة خطوط متقاطعة في زوايا قائمة»، یعنی جسم آن است که به سه خط متقاطع در زوایای قائم محدود گردد. این تعریف، که بیانگر ابعاد سه‌گانه طول، عرض و عمق است، در منظومه حکیم ملاهادی سبزواری پذیرفته شده و از آن دفاع گردیده است. با این حال، صدرالمتألهین شیرازی اشکالاتی بر این تعریف وارد ساخته که بررسی و پاسخ به آن‌ها، روشنگر عمق این بحث فلسفی می‌گردد.

بخش اول: تبیین تعریف قدما و دفاع حکیم سبزواری از آن

حکیم سبزواری در شرح منظومه، بر تعریف قدما پای می‌فشارد و می‌فرماید که اقوال متأخرین، هرچند صریحاً «خطوط عمقیه ثلاثه» نگفته‌اند، اما مرادشان تمامی موارد را دربرمی‌گیرد. ایشان تأکید دارند که ما به گفتن یا نگفتن کسی کاری نداریم؛ هنگامی که گفته می‌شود «خطوط ثلاثه»، مراد خطوط عمقیه ثلاثه است و نیازی به افزودن صریح واژه «عمقیه» نیست.

پاسخ به اشکال نخست صدرالمتألهین

صدرالمتألهین اشکال می‌کند که اگر تنها «خطوط ثلاثه» گفته شود، بدون تصریح به عمقیه بودن، ممکن است تعریف شامل خطوط عرضی نیز گردد؛ زیرا از دو زاویه می‌توان سه سطح تصور کرد و در نتیجه سه خط به دست آورد، بدون نیاز به عمق مستقل.

حکیم سبزواری در پاسخ می‌فرماید که این نقد وارد نیست؛ زیرا سطح به خودی خود وجود و استقلالی ندارد تا بتوان از آن چیزی مستقل استخراج کرد یا نکرد. سطح تابع جسم است و بحث ما از جسم است که آیا وضع دارد یا نه. مراد از خطوط مذکور، خطوط بالذات است، یعنی همان خطوط عمقی. خط عرضی به تنهایی خط نیست، زیرا تابع خط عمقی است. برای وجود سطح، باید جسم باشد؛ و بدون جسم، سطحی نیست تا خطی از آن استخراج شود.

بنابراین، هنگامی که گفته می‌شود «خطوط ثلاثه»، بحث از جسم مستقل است و جسم مستقل قهراً دارای خطوط عمقی است. خطوط عرضی را شامل نمی‌شود. سطوح دوگانه پیشین، این خطوط را بالعرض برای جسم می‌پذیرند، زیرا جسم دارای سطح است و سطح خط را می‌پذیرد؛ اما اگر جسم نباشد، سطحی نیست تا خطی داشته باشد.

پس مراد، خط بالذات است نه بالعرض. خط بالعرض تابع است و بحث ما با آن نیست. خطی که در پایان سطح تصور می‌شود، تنها زمانی وجود دارد که جسم باشد و سطح پدید آورد. بدون جسم، نه سطحی هست و نه خطی. بنابراین، خطوط ثلاثه به معنای خطوط مستقل است، نه تابع و عرضی. موارد تابع خارج از بحث‌اند و نیازی به افزودن عمق نیست.

اگر خطوط عرضی بدون جسم تحقق می‌داشت، می‌بایست آن را خط ذاتی دانست؛ اما چون بدون جسم تحقق ندارد، نیازی به اشاره صریح به عمق نیست. حتی اگر سطوح دوگانه خطوط را بالذات می‌پذیرفتند، فرض آن‌ها بدون نظر به جسم و وضع ممکن بود؛ حال آنکه چنین نیست، زیرا خط و سطح بدون جسم و وضع ممکن نمی‌باشد.

نتیجه‌گیری بخش اول

دفاع حکیم سبزواری از تعریف قدما بر پایه تمایز میان خط بالذات (مستقل و عمقی) و خط بالعرض (تابع سطح) استوار است. این تمایز، تعریف را از شمول موارد نادرست حفظ می‌کند و نیازی به افزودن صریح عمق نمی‌بیند.

بخش دوم: پاسخ به اشکال دوم صدرالمتألهین و ارزیابی نهایی

اشکال دوم صدرالمتألهین این است که چرا به جای عبارت مفصل «خطوط ثلاثه متقاطعة في زوايا قائمة»، صرفاً «بعدٌ ما» (دارای بعد مادی) گفته نشود، که ساده‌تر و کافی است.

حکیم سبزواری پاسخ می‌دهد که هدف از حد و تعریف، دستیابی به تمامی عناوین حدودی است، نه اکتفا به چیزی که تنها تمایز دهد. مانند تعریف انسان به «حیوان ناطق» که تمامی ذاتیات را بیان می‌کند، نه صرف «ضاحک» که تنها تمایز از حیوان می‌دهد. هدف از حد، اطلاع بر ذاتیات است، نه صرفاً تمایز از غیر.

اگر هدف تنها تمایز بود، یک فصل یا خاصه کافی بود؛ اما هدف، اکتناه حقیقت و محتوای ذاتی شیء است. بنابراین، گفتن «بعدٌ ما» برای حد کامل کافی نیست، هرچند تمایز را برساند. اینجا نیز «خطوط ثلاثه متقاطعة في زوايا قائمة» تمامی عناوین ذاتی جسم را بیان می‌کند.

در خصوص عدم ذکر عمق، همان دلیل پیشین تکرار می‌شود: خط به معنای بالذات است، نه بالعرض؛ اما در زوایای قائم، ذکر لازم است زیرا از عمق به تنهایی زوایای قائم سه‌گانه استخراج نمی‌شود.

ارزیابی نهایی اشکالات

با این حال، بررسی دقیق نشان می‌دهد که اشکال نخست صدرالمتألهین وارد است. قدما صریحاً عمق را ذکر نکرده‌اند و اطلاق واژه «خط» در ذهن، نخست به خطوط عرضی (سطحی) توجه دارد، نه خطوط عمقی مستقل. خط بالذات مستقل (بدون تکیه بر سطح) در تصور عادی وجود ندارد؛ از این رو، برای جلوگیری از شمول خطوط عرضی، باید صریحاً «عمقیه» یا معادل آن افزوده شود تا مشخص گردد مراد، خط فرضی عمقی مستقل است، نه خط عرضی متعارف.

حکیم سبزواری در دفاع از قدما کوشیده، اما در این نقطه، اشکال صدرالمتألهین استوارتر می‌نماید.

نتیجه‌گیری بخش دوم

هرچند دفاع از تعریف مفصل برای بیان تمامی ذاتیات موجه است، اما در خصوص عدم تصریح به عمقیه، نقد صدرالمتألهین بر تعریف قدما وارد می‌باشد و لزوم افزودن قید عمقی را روشن می‌سازد.

جمع‌بندی نهایی

این بحث، نمونه‌ای ناب از دقت و ژرفای مناقشات در فلسفه اسلامی است و تفاوت رویکردهای مشایی و متعالی را نمایان می‌سازد. تعریف جسم، همچون ستونی استوار در بنای طبیعیات، نیازمند بررسی مدام است تا حقیقت آن بیش از پیش آشکار گردد.