متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نخست: چیستی تعریف جسم طبیعی

در بررسی مفهوم جسم، بحث به تعریف جسم طبیعی رسیده است. تعریف پذیرفته‌شده و مشهور میان حکما آن است که:

این تعریف، همچون تعاریف دیگر در علوم عقلی – چون تعریف اصول، فقه، استصحاب، بیع و اجاره – همواره محل تأمل و اشکال بوده است؛ گاه جامع بودن آن مورد تردید قرار گرفته و گاه مانع بودنش. بحث کنونی نیز تا پایان همین تعریف جسم طبیعی ادامه می‌یابد.

حکیم ملاهادی سبزواری (معروف به حاجی) در شرح منظومه، ابتدا این تعریف را بیان می‌کند، سپس به دیدگاه مرحوم ملاصدرا می‌پردازد و بر آن اشکال وارد می‌سازد.

تبیین جنس و فصل در تعریف

در این تعریف، «جوهر» جنس است. جوهر، مفهومی عام است که مجردات تام، نفوس، و اجسام را دربرمی‌گیرد؛ از حیوان ناطق تا بقر و دیگر موجودات مادی. اما با افزودن قید «یُمکَن أن یُفرَض فیه خطوطٌ ثلاثةٌ متقاطعةٌ»، مجردات از دایره تعریف خارج می‌شوند، زیرا در مجردات، به دلیل فقدان ماده، امکان فرض خط، سطح یا حجم وجود ندارد. بدین‌سان، تعریف به مادّیات محدود می‌گردد.

عبارت «یُمکَن أن یُفرَض» بر امکان عقلانی و وقوعی حقیقی دلالت دارد، نه صرف تقدیری خیالی. یعنی عقل بتواند چنین خطوطی را در آن ترسیم کند، حتی اگر در خارج فعلیت خارجی نداشته باشد. این امکان عقلانی، حتی در کره نیز برقرار است؛ هرچند در کره خارجی، به سبب التيام و عدم قابلیت شکافتن ظاهری، تحقق خارجی خطوط قائمه دشوار به نظر آید، اما امکان عقلانی آن محفوظ است.

لزوم سه خط متقاطع بر زوایای قائمه

اگر دو خط متقاطع بر زاویه قائمه فرض شود، تنها یک سطح پدید می‌آید. افزودن خط سوم، عمود بر صفحه نخستین، عمق را ایجاد می‌کند و سه زاویه قائمه را کامل می‌سازد. بدین‌سان، سه بعد طول، عرض و عمق تحقق می‌یابد. کمتر از سه خط، حجم را نمی‌رساند و بیشتر از آن، زاید است.

دیدگاه و اشکال مرحوم ملاصدرا

مرحوم ملاصدرا می‌فرماید: اگر مراد از این سه خط، خطوط عرضی و سطحی (خطوط ظاهری بر وجه جسم) باشد، تعریف ناقص خواهد بود؛ زیرا در گوشه هر مکعب، تنها دو سطح و یک خط عرضی دیده می‌شود که سه زاویه قائمه می‌سازد، اما این خطوط، بعد داخلی و عمقی جسم را نشان نمی‌دهد. بنابراین، مراد باید خطوط بُعدی و عمقی باشد، نه صرفاً خطوط عرضی.

همچنین پیشنهاد می‌کند که به جای «خطوط ثلاثة»، بگوییم «أبعاضٌ ثلاثة» تا صراحتاً سه بعد (طول، عرض، عمق) را دربرگیرد.

دفاع حکیم سبزواری از تعریف مشهور

حکیم سبزواری در پاسخ می‌فرماید:

• نخست، مرحوم صدرا شکل را به معنای شکل هندسی (کمّ متصل و قابل تقسیم) گرفته، حال آنکه در حکمت، شکل به معنای هیئت فلسفی و کیف است که قابل تقسیم نیست. تعریف مشهور بر پایه شکل فلسفی استوار است و نیازی به تأکید بر عمق جداگانه ندارد.
• دوم، سطح و خط، بدون جسم، تحقق مستقل ندارند؛ وجودشان وابسته به جسم است. وقتی جسم متحقق را فرض می‌کنیم، فرض سه خط متقاطع قائمه بر آن کافی است و نیازی به قید «عمق جداگانه» نیست.
• سوم، بیان «خطوط ثلاثة متقاطعة علی زوایا قوائم» جامع‌تر است و همه حدود را به دست می‌دهد، همان‌گونه که در تعریف انسان می‌گوییم «ناطق ضاحک» و جزئیات بیشتری می‌آوریم تا تعریف کامل‌تر شود.
• چهارم، عبارت «یُمکَن أن یُفرَض» برای تأکید بر امکان وقوعی حقیقی و عقلانی انتخاب شده، نه صرف تقدیری.

در پاسخ به اشکال کره نیز می‌فرماید: تعریف بر پایه صورت جسمیه طبیعی است، نه با لحاظ ویژگی‌های فلکی خاص. بنابراین، امکان عقلانی فرض خطوط در ماده جسمیه، فارغ از ویژگی‌های خارجی خاص، معتبر است.

جمع‌بندی نهایی

بررسی تعریف جسم طبیعی، دریچه‌ای است به سوی درک دقیق‌تر از ماده، صورت، حرکت و دیگر مباحث طبیعیات در حکمت متعالیه. این تعریف، همچون ستونی استوار، تمایز میان عالم ماده و عالم مجردات را روشن می‌سازد و زمینه را برای تأملات عمیق‌تر در چیستی وجود مادی فراهم می‌آورد.