متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نخست: تمایز جسم طبیعی و جسم تعلیمی و مقدمات بحث حقیقت جسم

در بررسی مفهوم جسم، دو قسم اصلی پدیدار می‌گردد: جسم طبیعی و جسم تعلیمی. جسم تعلیمی که عرض محض است و در علوم ریاضی مورد بحث قرار می‌گیرد، از دایره بررسی طبیعیات خارج است. بحث ما منحصر به جسم طبیعی است.

بحث درباره جسم طبیعی دو رکن اساسی دارد:

1. تعریف ماهوی آن (الجسم ما هو؟)
2. حقیقت خارجی و تحقق آن در عالم خارج.

چنان‌که بیان شد، در تعریف ماهوی می‌گوییم: جسم آن است که می‌توان در آن سه خط متعامد فرض کرد. در این تعریف، به وجود یا عدم وجود خارجی جسم توجهی نداریم؛ صرفاً ماهیت را لحاظ می‌کنیم.

اما هنگامی که سخن از «حقیقت جسم» به میان می‌آید، مراد ماهیت موجود خارجی است؛ زیرا لفظ «حقیقت» جز بر ماهیتِ موجود اطلاق نمی‌شود. ماهیت به خودی خود، لحاظ وجود و عدم دارد و می‌توان آن را «ماهیت» نامید، لیکن «حقیقت» تنها بر ماهیتِ تحقق‌یافته در خارج دلالت دارد. هرچند گاه لفظ «حقیقت» بر ماهیت نیز اطلاق می‌گردد، اما عکس آن جایز نیست.

تقسیمات جسم طبیعی

پیش از ورود به اقوال گوناگون در حقیقت جسم طبیعی، لازم است تقسیمات آن روشن گردد؛ زیرا این تقسیمات، کلید فهم اختلافات و مباحث پرپیچ‌وخم طبیعیات است.

جسم طبیعی بر پنج قسم اصلی تقسیم می‌شود:

1. جسم مفرد: جسمی که هیچ‌گونه ترکیبی در آن راه ندارد (لا ترکیب فیه). این همان عناصر اولیه است؛ مانند هوا، آتش، آب و خاک در حالت خالص و اولیه خود.
2. جسم مرکب: جسمی که دارای ترکیب است.

جسم مرکب خود بر دو قسم است:

3. جسم بسیط: مرکب از طبایع متفق و همگن است؛ مانند آب خالص که طبیعت واحد و یکسانی دارد.
4. جسم مرکب (به معنای اخص): مرکب از طبایع مختلف و ناهمگن است؛ مانند بدن انسان که از طبایع گوناگون تشکیل شده و از این‌رو عوارض متنوعی چون حرارت، برودت، یبوست و رطوبت از آن پدیدار می‌گردد. بخشی از بدن لطافت دارد و بخشی خشونت.

جسم مرکب از طبایع مختلف نیز دو گونه است:

5. ممتزج (دارای مزاج): اجزای آن به یکدیگر متصل و مختلط گشته‌اند، به‌گونه‌ای که تأثیر متقابل دارند؛ مانند بدن انسان که اگر عضوی رنجور شود، کل وجود ناراحت می‌گردد.
6. غیر ممتزج (فاقد مزاج): اجزا کنار یکدیگرند، اما اتصال حقیقی و تأثیر کلی ندارند؛ مانند چوب که اگر یک سو بسوزد یا کوبیده شود، سوی دیگر واکنش کلی نشان نمی‌دهد.

موضوع علم طبیعی از دیدگاه حکیم سبزواری

حکیم ابن‌سینا در کتاب اشارات، موضوع علم طبیعی را جسم بسیط (به معنای لا ترکیب فیه) قرار داده است. اما حکیم ملاهادی سبزواری رضوان‌الله‌علیه ترجیح می‌دهد موضوع را جسم مفرد قرار دهد؛ زیرا اگر جسم بسیط بگیریم، برخی اقوال که ترکیب را در جسم نفی می‌کنند (مانند کسانی که اجزای جسم را صرفاً متجانس و کنار هم جمع‌شده می‌دانند، همچون دانه‌های آرد) از بحث خارج می‌ماند. با اخذ جسم مفرد به عنوان موضوع، همه اقوال در دایره بررسی داخل می‌شوند.

مقدمه‌ای بر اقوال گوناگون در حقیقت جسم طبیعی

شناخت حقیقت جسم طبیعی، از پیچیده‌ترین مباحث علم طبیعی است. این بحث به‌ویژه پس از ورود متکلمان، که گاه از میان اصناف گوناگون جامعه بودند، با اقوال بسیار همراه گردید. مسائل اصلی عبارتند از:

• آیا جسم دارای اتصال است یا خیر؟
• اگر اتصال دارد، آیا بالفعل است یا بالقوه؟
• آیا همه اجزا بالفعل متصل‌اند، یا همه بالقوه، یا برخی بالفعل و برخی بالقوه؟
• آیا اجزای جسم متناهی‌اند یا غیرمتناهی؟
• آیا اجزای جسم خود جسم‌اند یا سطح و خط؟
• اگر سطح و خط، آیا جوهرند یا عرض؟

حکیم سبزواری ابتدا فهرست این اقوال را ارائه می‌دهد، سپس به نقد و رد آن‌ها می‌پردازد تا سرانجام به قول مختار حکما که همان دیدگاه خود ایشان است، برسد.

جمع‌بندی

بحث حقیقت جسم طبیعی، پایه و اساس شناخت ماده، حرکت، تغییر و عوارض طبیعی است. تقسیمات پنج‌گانه جسم طبیعی و تمایز میان مفرد، بسیط، مرکب، ممتزج و غیرممتزج، دریچه‌ای گشوده به سوی فهم دقیق‌تر اختلافات تاریخی و فلسفی در این باب. با اخذ جسم مفرد به عنوان موضوع علم طبیعی، تمامی اقوال در دایره بررسی قرار می‌گیرند و راه برای نقد روش‌مند و دستیابی به قول حق گشوده می‌شود.