متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

مقدمه

در فلسفه اسلامی، مفهوم جسم به عنوان یکی از اقسام جوهر، جایگاه ویژه‌ای دارد. جسم، به عنوان موضوع علم طبیعیات، از امور هندسی و ریاضی متمایز است. این تمایز، همچون مرز میان حقیقت وجودی و تصور ذهنی، بنیان بحث حاضر را تشکیل می‌دهد. در این بخش، به بررسی دقیق تعریف جسم طبیعی پرداخته می‌شود، با تأکید بر جنبه‌های جوهرشناختی و هندسی آن، تا روشن گردد که جسم طبیعی نه صرفاً شکل است، بلکه جوهر دارای تحقق خارجی و خواص طبیعی.

بخش نخست: تمایز جسم طبیعی و جسم تعلیمی

جسم بر دو قسم است: جسم تعلیمی و جسم طبیعی. جسم تعلیمی، که موضوع علم هندسه است، صرفاً شکل و حجم محدود دارد و فاقد تحقق خارجی واقعی است؛ آن، کمّ متصل عرضی بر جسم طبیعی به شمار می‌رود. اما جسم طبیعی، جوهر است؛ جوهر دارای وجود خارجی، وزن، و خواص عروض طبیعی همچون حرکت و تغییر. بنابراین، هنگامی که در فلسفه از «جسم» سخن می‌گوییم، مراد جسم طبیعی است، نه جسم تعلیمی که هیچ تحققی جز در ذهن ندارد.

این تمایز، همچون تمایز میان وجود و ماهیت، ضروری است؛ زیرا علم طبیعیات به مطالعه اجسام واقعی می‌پردازد، نه تصورات ذهنی.

نتیجه‌گیری این بخش

تمایز میان جسم طبیعی و تعلیمی، پایه فهم صحیح تعریف جسم در فلسفه است و راه را برای ورود به تعریف دقیق جسم طبیعی هموار می‌سازد.

بخش دوم: تعریف جسم طبیعی و جنس و فصل آن

حکما در تعریف جسم طبیعی، راه‌های گوناگون پیموده‌اند و هر یک به اندازه وسع خویش رسیده‌اند. تعریف مشهور چنین است: جسم طبیعی، جوهر است که ممکن است در آن سه خط متقاطع فرض شود بر زوایای قائم.

در این تعریف، «جوهر» جنس جسم طبیعی است؛ زیرا جسم یکی از اقسام پنج‌گانه جوهر (عقل، نفس، جسم، ماده، صورت) به شمار می‌رود. فصل آن نیز «یمکن ان یفرض فیه خطوط متقاطعة ثلاثة على زوایا قوائم» است، یعنی قابلیتی برای پذیرش سه بعد عمود بر هم.

این تعریف، به مجاز، معادل است با: جسم آن است که دارای طول، عرض و عمق باشد؛ سطح دارای طول و عرض؛ خط دارای طول؛ و نقطه فاقد هر سه.

تبیین هندسی تعریف با تمثیل عملی

برای روشن شدن این مفهوم، تمثیلی هندسی بنگریم: ابتدا یک خط بکشید؛ این خط، طول را پدید می‌آورد. خط دوم را عمود بر آن بکشید؛ از تقاطع دو خط، زاویه قائم، دو ضلع، و سطح (طول و عرض) حاصل می‌شود. خط سوم را عمود بر صفحه بکشید؛ از تقاطع سه خط بر زوایای قائم، عمق پدیدار می‌گردد و جسم کامل می‌شود.

از دو خط، یک زاویه و یک سطح پدید آمد؛ از افزودن خط سوم، دو زاویه دیگر و نهایتاً حجم سه‌بعدی. این معجزه الهی است که از تقاطع خطوط، ابعاد جهان مادی سر بر می‌آورد، همچون آفرینش کائنات از نقطه آغازین.

قید «یمکن ان یفرض» (ممکن است فرض شود) ضروری است؛ زیرا مراد، کشیدن واقعی خط نیست، بلکه امکان تشکل خطوط است. برای نمونه، در کره – که جسمی طبیعی است – نمی‌توان خطوط مستقیم قائم کشید، اما امکان فرض آن‌ها وجود دارد؛ لذا کره نیز داخل در تعریف است.

ارتباط طبیعیات با هندسه و تأمل در آیات قرآن کریم

کسی که در طبیعیات ژرف شود، به جایی می‌رسد که هر آیه قرآن کریم را به شکل هندسی می‌بیند و مسائل ریاضی در آن می‌یابد. قرآن کریم چنان با اشکال منطقی و هندسی محاصره شده که هیچ کم و کاستی ندارد.

هر پدیده، شکل هندسی خویش را در این کتاب مبین می‌یابد؛ جهان مادی، همچون شبکه‌ای از ابعاد و تقاطع‌ها، جلوه‌ای از حکمت الهی است.

اشکالات بر تعریف و پاسخ به آن‌ها

بر این تعریف اشکالاتی وارد شده؛ برای نمونه، در کره زوایای قائم واقعی نیست، یا اینکه عمق نیازمند باطن و سخن است. پاسخ آن است که قید «امکان فرض» این اشکالات را دفع می‌کند؛ زیرا مراد، قابلیت بالقوه است، نه تحقق بالفعل خطوط مستقیم در همه اجسام.

نتیجه‌گیری این بخش

تعریف جسم طبیعی به جوهر دارای امکان سه خط متقاطع قائم، جامع و مانع است و با تبیین هندسی، ژرفای مفهوم روشن می‌گردد.

جمع‌بندی نهایی

جسم طبیعی، به عنوان جوهر سه‌بعدی، پایه مطالعه جهان مادی در فلسفه اسلامی است. تمایز آن از جسم تعلیمی، تعریف دقیق با جنس جوهر و فصل ابعاد سه‌گانه، و تبیین هندسی آن، نشان‌دهنده دقت حکما در تحلیل وجود است. این مفهوم، همچون پلی میان طبیعیات و الهیات، راه را به سوی درک عمیق‌تر هستی می‌گشاید.