متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش هشتم: استدلال بر وجود هیولی نخستین در اجسام طبیعی

در این بخش از بررسی طبیعت در منظومه حکیم ملاهادی سبزواری، به یکی از ژرف‌ترین استدلال‌های فلسفه اسلامی بر سرشت مرکب جسم طبیعی پرداخته می‌شود. این استدلال، همچون نگینی درخشنده در تاج حکمت متعالیه، نشان می‌دهد که جسم نمی‌تواند صرفاً از صورت نوعی یا کمی تشکیل یافته باشد، بلکه نیازمند ماده‌ای قابل و بسیط است که هیولی نخستین نامیده می‌شود.

مقدمه: زمینه استدلال بر اتصال و انفصال در جسم

پیش از ورود به دليل اصلی، حکیم سبزواری چندین اصل بنیادین را طرح می‌کند تا زمینه را برای اثبات هیولی فراهم سازد. این اصول، همچون ستون‌های استوار بنایی فلسفی، استدلال را محکم می‌سازند.

اصل نخست: اقسام اتصال در جسم و تمایز اتصال جوهري از کمی

اتصال بر چندین قسم است: اضافی، حقیقی، نفسی، غیری، کمی و جوهري. آنچه در بحث جسم طبیعی اهمیت دارد، اتصال اطلاقی (جوهري و نفسی) و اتصال تعیینی (کمی) است. اتصال جوهري، عين امتداد نفسی جسم است و یک حقیقت واحد را تشکیل می‌دهد، نه اتصالی اعتباری همچون چسباندن دو شیء جداگانه. این اتصال، همچون روحی در کالبد جسم، ذات آن را متحد می‌سازد.

اصل دوم: عینیت اتصال با وجود و حقیقت جسم در عالم خارج

در عالم خارج، اتصال عين وجود، ماهیت، حقیقت و تشخص جسم است. اینها در مفهوم ذهنی متمایزند، اما در تحقق خارجی مساوق و عين یکدیگرند. همچون خاتم نقره‌ای که خاتم و نقره در خارج یک حقیقت‌اند، جسم متصل یک وجود واحد است، نه مجموعه اجزایی گسسته. وجود خارجی جسم، همان اتصال خارجی آن است؛ ماهیت خارجی‌اش نیز متصل است. بنابراین، جسم در خارج، حقیقتی متصل و واحد است، نه کثیر منفصل.

اصل سوم: عدم قبول اتصال نسبت به اتصال یا انفصال

شیء متصل، نه ضد خود (انفصال) را می‌پذیرد و نه عين خود (اتصال دیگر) را. پذیرش انفصال محال است، زیرا یا اتصال معدوم می‌شود (و موضوع از بین می‌رود) یا هر دو با هم می‌مانند (اجتماع نقيضين). پذیرش اتصال نیز تحصیل حاصل است. هیچ شیئی عدم خود را موضوع نمی‌سازد و عين خود را نیز نمی‌پذیرد، زیرا уже موجود است.

اصل چهارم: بقای جسم مستقل از اتصال و انفصال

جسم با تقسیم یا اتحاد، نابود نمی‌شود؛ باقی می‌ماند. آب در بشکه‌ای واحد، جسم است؛ اگر به دو کوزه ریخته شود، همچنان همان جسم آبی است، هرچند مقدار تغییر کند. اتصال جسم را نمی‌آورد و انفصال آن را نمی‌برد؛ جسم در هر دو حالت پایدار است. این بقا، نشان‌دهنده وجود قابل مشترکی ورای صورت متصل است.

استدلال اصلی بر هیولی: بیت منظومه و تفسیر آن

حکیم سبزواری در بیت کلیدی می‌فرماید:

قد ساوق اتصال الشخصیة بانه الکون
الرضی المرضیة لیست اتصال قابلا ما قابلا و نفسه
و الجسم ذا ما ابطله

اتصال مساوق تشخص است؛ زیرا وجود در خارج عين ماهیت و تشخص است (به پیروی از فارابی ثانی و صدرالمتألهین). تعدد یا وحدت وجود، مستلزم تعدد یا وحدت تشخص است. آب در کوزه‌ای واحد، یک تشخص و یک اتصال دارد؛ اگر به دو ظرف ریخته شود، دو تشخص و دو اتصال می‌یابد، نه یک اتصال منفصل. اجزاء فرضی جسم (غیر متناهیه بالقوه) بالفعل وجود ندارند، وگرنه اشکالات لا تناهی فعلی یا ترجیح بلا مرجح پیش می‌آید.

اگر ماهیتی در وجود باشد که اتصال باشد، وجود و تشخص و اتصال آن بالذات است. انفصال اگر عارض شود، آن واحد معدوم و دو موجود متشخص پدید می‌آید. این، معنای کلام حکما است که وحدت اتصالی مساوق وحدت شخصی است؛ در خارج، عین یکدیگرند، هرچند در مفهوم متغایر.

اتصال نه انفصال (مقابلش، به نحو ملکه و عدم) را می‌پذیرد و نه خود را. جسم اما با این تناوب اتصال و انفصال باطل نمی‌شود؛ باقی می‌ماند. بنابراین، باید قابل مشترکی باشد که هر دو حالت را بپذیرد: هیولی نخستین، جوهر قائم بالقوه که صورت‌های نوعی و کمی بر آن عارض می‌شوند.

نتیجه‌گیری بخش

این استدلال، همچون چشمه‌ای زلال از حکمت اسلامی، نشان می‌دهد که جسم طبیعی مرکب از هیولی و صورت است. هیولی، آن ماده بسیط و قابل است که بقای جسم را در تغییرات تضمین می‌کند، در حالی که صورت، فعلیت و اتصال را می‌بخشد. این ترکیب، پایه حرکت جوهری و بسیاری از مسائل طبیعی در فلسفه اسلامی است.

جمع‌بندی نهایی

در این بررسی، با گذر از اصول چهارگانه و استدلال دقیق حکیم سبزواری، به اثبات هیولی به عنوان رکن رکین جسم طبیعی رسیدیم. این بحث، نه تنها سرشت ماده را روشن می‌سازد، بلکه دریچه‌ای به سوی درک عمیق‌تر وجود و تغییرات در عالم طبیعت می‌گشاید.