متن تحقیق

برهان اتصال و انفصال در اثبات هیولای اولی

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نخست: تنبیه کلیدی برهان و تمثیل آب در خمره و کوزه‌ها

یکی از تنبیهات دقیق و ژرف در این برهان آن است که اگر نسبت آب‌هایی که از خمره به کوزه‌ها ریخته شده به آب اصلیِ موجود در خمره، همانند نسبت همان آب‌ها به آب دریاست، این مدعا باطل خواهد بود.

این تمثیل روشن می‌سازد که آبِ ریخته‌شده از خمره به کوزه‌ها، همان آب پیشین است و با تقسیم، آب اصلی معدوم نشده و آب جدیدی از عدم پدید نیامده است. بلکه همان ذات آب، گاه به صورت متصل (در خمره) و گاه به صورت منفصل (در کوزه‌ها) ظاهر می‌گردد.

اگر ادعا شود که با انفصال، آب خمره معدوم گشته و آب‌های کوزه‌ها موجوداتی نوین هستند، آنگاه باید آب کوزه‌ها نسبت به آب خمره، همانند نسبت‌شان به آب دریا باشد – که باطل است. پس مقدم نیز باطل خواهد بود و انفصال موجب معدوم شدن آب و ایجاد آب جدید نمی‌گردد.

نتیجه‌گیری این بخش

اتصال و انفصال، تغییر در صورت جسمیه ایجاد می‌کنند، نه در ذات ماده. همان آب باقی می‌ماند، لیکن گاه متصل و گاه منفصل می‌شود.

بخش دوم: تمثیلات تکمیلی و ردّ تصور معدوم شدن جسم با انفصال

تمثیل چوب یک‌متری که به دو قطعه نیم‌متری تقسیم می‌شود، نیز همین حقیقت را آشکار می‌سازد. عرف عوام گاه می‌گوید دو نیم‌چوب پدید آمده، لیکن در حقیقت، همان چوب است که صورت اتصال آن به انفصال تبدیل گشته و چوب اصلی معدوم نشده است.

همچنین، اسکناس بیست‌تومانی که به دو اسکناس ده‌تومانی تبدیل می‌شود، همان ارزش و ماده پیشین است؛ تنها صورت آن دگرگون شده. ده‌تومانی‌ها نصف بیست‌تومانی نیستند، بلکه دو ده‌تومانی کامل‌اند که جمع‌شان همان بیست‌تومان پیشین را تشکیل می‌دهد.

تمثیل موم نیز شگفت‌انگیز است: مومی را نخست مربع می‌سازیم، سپس مستطیل. مستطیل بر مربع نیامده، بلکه هر دو صورت بر همان موم – که هیولاست – حلول کرده‌اند. مربع معدوم نشده تا مستطیل از عدم پدید آید؛ بلکه صورت مربع زائل گشته و صورت مستطیل بر همان ماده باقی‌مانده ظاهر شده است.

آب در کوزه‌ها نیز همین‌گونه است: آب منفصل شده، لیکن ذات آب معدوم نگشته. دو کوزه آب، دو آب کامل‌اند، نه دو نیمه‌ی یک آب. نصفیت اعتباری ذهنی است، نه خارجی.

نتیجه‌گیری این بخش

جسم با انفصال معدوم نمی‌شود و با اتصال، موجود جدیدی از عدم پدید نمی‌آید. تغییر در صورت جسمیه رخ می‌دهد، و ماده (هیولا) ثابت می‌ماند.

بخش سوم: ردّ بساطت جسم و اثبات ترکیب از هیولا و صورت

اگر جسم بسیط باشد – چنان‌که برخی فیلسوفان پیشین ادعا کرده‌اند – انفصال بر چه می‌آید؟ جسم متصل است، پس انفصال (که ضد اتصال است) بر آن حلول نمی‌تواند کرد. لیکن می‌بینیم که اجسام تقسیم می‌پذیرند. پس جسم بسیط نیست، بلکه مرکب از هیولا و صورت جسمیه است.

هیولا آن ماده‌ای است که قابلیت پذیرش صورت‌های متضاد را دارد: گاه صورت اتصال، گاه صورت انفصال؛ گاه کم، گاه زیاد؛ گاه مربع، گاه مستطیل.

صورت اتصال بر صورت انفصال نمی‌آید و بالعکس. آنچه هر دو را می‌پذیرد، هیولاست که موضوع مشترک است.

اشکال بر وحدت شخصی هیولا و دفع آن

اشکال می‌شود که حتی با قبول هیولا، چون هیولای عناصر (مانند آب) واحد بالشخص است، آب دریا و آب خمره و آب کوزه‌ها باید یکی باشد.

پاسخ آن است که هیولا نوعاً واحد است، لیکن تشخصات متعدد می‌پذیرد. وحدت نوعی هیولا منافاتی با کثرت حصص و تشخصات شخصی ندارد، چنان‌که حقیقت انسان واحد است، لیکن افراد متعدد دارد.

حصّه هیولا در خمره، با اعراض متعاقب (وزن، حجم، مکان و غیره) متشخص می‌شود و از حصّه هیولا در دریا ممتاز می‌گردد، با آنکه هر دو از یک حقیقت نوعی هیولا هستند.

نتیجه‌گیری این بخش

برهان اتصال و انفصال قاطعانه اثبات می‌کند که جسم بسیط نیست، بلکه مركب از هیولا (ماده قابل تغییر) و صورت (تعیین‌کننده ویژگی‌ها) است.

جمع‌بندی نهایی

این برهان ژرف، با تمثیلات روشن و استدلال دقیق، نشان می‌دهد که تغییرات جسمانی – از جمله اتصال و انفصال – بر هیولای اولی واقع می‌شوند و صورت‌های جسمیه متبدل می‌گردند. جسم طبیعی نمی‌تواند بسیط باشد، زیرا بسیط قابلیت پذیرش اضداد را ندارد. آنچه اضداد را می‌پذیرد، هیولاست که زیربنای همه صورت‌های جسمانی است. این معرفت، دریچه‌ای به درک ترکیب حقیقی اجسام و تحولات عالم ماده می‌گشاید.