متن تحقیق

تبیین مفهوم هیولی در حکمت طبیعی منظومه سبزواری

بخش دهم: طبیعت و بررسی هیولی

در این بخش از تبیین منظومه حکمت، پس از اثبات وجود هیولی به عنوان یکی از دو رکن اساسی جسم طبیعی — همراه با صورت — و تأکید بر اینکه جسم مرکب از صورت (به عنوان فعلیت) و هیولی (به عنوان قوه و استعداد) است، نوبت به کاوش عمیق‌تر در چیستی هیولی، احکام آن و اسامی متعددش می‌رسد. این بررسی، همچون نوری که بر لایه‌های پنهان وجود می‌تابد، حقیقت هیولی را آشکار می‌سازد.

تفاوت تعریف حقیقی هیولی با تعریف ماهوی پیشین

تعریف پیشین هیولی، ماهوی بود؛ یعنی به چیستی آن بدون لحاظ وجود خارجی می‌پرداخت. اما تعریف کنونی، حقیقی است و پس از اثبات وجود خارجی هیولی، به پرسش از حقیقت ذات موجود آن می‌رسد. این تمایز، همچون گذر از «ما هو» به «حقیقت الموجود»، عمقی فلسفی دارد و با مطالب ثلاثه (ما هو، هل هو، لم هو) همخوانی می‌یابد. اکنون که هل هو (وجود) هیولی اثبات شده، نوبت به تبیین حقیقت ذات موجود آن فرا رسیده است.

تعریف مشهور هیولی میان حکما

تعریف حقیقی هیولی نزد حکما چنین است: جوهری که محض قوه صور جسمیه است. به تعبیری دیگر، هیولی جوهری است که صرفاً استعداد پذیرش تمام صور جسمی را داراست؛ نه خود صورتی دارد و نه فعلیت، بلکه زمینه و قابلیت محض برای تحقق صور جسمی است.

در این تعریف:

• «جوهر» جنس است.
• «محض قوه صور جسمیه» فصل به شمار می‌رود، هرچند این فصل مضمن در جنس است و جدایی‌ناپذیر.

هیولی اولی، که هنوز صورتی نپذیرفته، همچون مرز باریک میان عدم و وجود است؛ راهی به عدم دارد و راهی به وجود. محض القوه تمام هستی است؛ اگر گسترده شود، همه هستی را دربرمی‌گیرد و اگر جمع گردد، به مرز عدم و وجود می‌رسد.

نوع ترکیب در تعریف هیولی

اشیا از حیث ترکیب در خارج و ذهن به سه قسم تقسیم می‌شوند:

1. مرکب در خارج و مرکب در ذهن (مانند انسان و جسم).
2. بسیط در خارج و بسیط در ذهن (مانند اجناس عالیه چون جوهر، کم و کیف؛ و فصول اخیره چون ناطق).
3. بسیط در خارج و مرکب در ذهن (مانند اعراض چون بیاض و سواد؛ یا امور اعتباری چون بیع و اجاره).

هیولی از قسم سوم است: در خارج بسیط است (هیولی یکی است، هرچند تشخصاتش متعدد)، اما در ذهن مرکب می‌نماید (جوهر + محض قوه). جنس و فصل آن جدا نیستند؛ همچون خاتم نقره‌ای که خاتم چیزی جز نقره نیست، یا بیاض که هم لون است و هم مفرق نور البصر.

احکام وجودی هیولی

وجود هیولی قوه محض است؛ راهی به عدم و راهی به وجود دارد. وجود فعلی آن، محض قوه بودن است (نه صورت‌دار بودن). قوه وجود نیز خود وجود است، هرچند ضعیف‌ترین مرتبه آن. زیرا هیولی جوهر است و جوهر معدوم نمی‌شود؛ مقسم جواهر وجود است و اقسام نمی‌تواند خارج از مقسم باشد.

اگر شکی در وجود هیولی پدید آید — زیرا صورتی ندارد و حس آن را نمی‌یابد — آن را به عدم تشبیه کنید، اما بدانید که نسبت به عدم صرف، وجود است. مثال:

• ظل (سایه): نسبت به نور کامل، تاریکی است؛ نسبت به ظلمت مطلق، نور.
• علم: مقول به تشکیک است و مراتب دارد (مصدرى، کیفی نفسانی، جوهر نفسی، جوهر عقلی، واجب تعالی).
• قوه و استعداد: نیز مقول به تشکیک است (استعداد نطفه کمتر از علقه و مضغه؛ هیولی اولی منبع همه استعدادات).

تمام قوا و استعدادات مقابل فعلیت‌ها از هیولی منشعب می‌شوند و به آن بازمی‌گردند، چنان‌که تمام فعلیت‌ها و انوار به نور الانوار (حق تعالی) بازمی‌گردند. هیولی محض القوه است در برابر محض الفعلیه (واجب تعالی).

جنبه‌های عرفانی و خطر وجودی هیولی

هیولی، به دلیل محض قوه بودن، هیچ‌نما می‌نماید، اما همین هیچ‌نمایی آن را خطرناک می‌سازد؛ همچون کسی که لباس تواضع پوشد اما در باطن متکبر باشد، خطرناک‌تر از متکبر آشکار. هیولی همچون شمع است: برای روشنایی باید بسوزد و خود را فدا کند. تنها رقیب جدی محض الفعلیه است. نباید آن را انکار کرد (چون افلاطون)، اما نباید در جستجوی چگونگی آن بود؛ هست، اما «چیست» نپرسید.

هیولی اولی بی‌صورت است و با حس دیده نمی‌شود (صورت مانع مشاهده هیولی است). هیولی ثانی (چون نطفه، دانه گندم) صورت می‌پذیرد و رنگ و بو می‌گیرد. عقل هیولانی خارج از این تعریف است، زیرا قوه‌اش برای صور عقلی است، نه جسمی.

نتیجه‌گیری بخش

هیولی، به عنوان جوهر محض قوه صور جسمیه، پایه همه تحولات طبیعی است؛ بسیط در خارج، مرکب در ذهن، و دارای وجودی ضعیف اما حقیقی که مرزی میان عدم و وجود می‌سازد. این تبیین، همچون کلیدی است که درهای درک ترکیب جسم طبیعی را می‌گشاید.