متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش سیزدهم: طبیعت – نفی جزء لایتجزّی و اثبات قابلیت تجزی جسم طبیعی بالقوه تا بی‌نهایت

مقدمه بخش

بحث کنونی در نفی جزء لایتجزّی، به تعریف دقیق جسم طبیعی بازمی‌گردد. حکما جسم طبیعی را جوهر ممتدی دانسته‌اند که از اجزایی ترکیب یافته و این اجزاء بالقوه قابل تجزی تا بی‌نهایت‌اند. این تعریف در برابر آرای گوناگون دیگر قرار دارد که برخی جسم را جوهر نمی‌دانند، برخی امتداد و اتصال را از آن نفی می‌کنند، برخی چون نظام اجزای آن را لایتجزّی بالفعل می‌پندارند و برخی دیگر آن را متناهی بالفعل می‌شمارند. حکما بر آن‌اند که جسم جوهر است، امتداد و اتصال دارد و تجزی آن بالقوه و تا بی‌نهایت ممکن است، نه بالفعل.

نظریه نظام که اجزا را لایتجزّی بالفعل می‌داند، به محالات منجر می‌شود، از جمله اندراج غیرمتناهی در متناهی. همچنین دیدگاه متکلمین که صورت اتصالیه را از جسم نفی می‌کنند و اجزا را گسیخته و همه مساوی می‌پندارند، نادرست است؛ زیرا مشاهده می‌کنیم که اجزای جسم دارای صغر و کبر‌اند و نسبت‌های متفاوت دارند.

استدلال بر قابلیت تجزی جسم از راه وجود نسبت صغر و کبر

دليل اصلی بر قابلیت تجزی جسم طبیعی، مشاهده نسبت‌های کوچک و بزرگ در میان اجزای آن است. هرگاه در چیزی نسبت اندازه پدید آید، تجزی و تقسیم لازم می‌آید. برای اثبات این نسبت، ادله متعددی اقامه شده است که یکی از مشهورترین آن‌ها، استدلال بر اساس دایره و دوایر متحدالمرکز است.

فرض کنید دایره‌ای ترسیم شود که دارای داخل (مقعر) و خارج (محدب) است. آیا مساحت داخل و خارج این دایره مساوی است یا یکی کوچک‌تر و دیگری بزرگ‌تر؟

اگر ادعا شود که داخل و خارج مساوی‌اند، دایره بزرگ‌تری ترسیم می‌کنیم که دایره نخست را به طور کامل احاطه کند، به گونه‌ای که لبه‌ها به یکدیگر بچسبند. طبق فرض، داخل و خارج دایره دوم نیز مساوی خواهد بود. از آنجا که خارج دایره اول با داخل دایره دوم منطبق است، و هر دو با داخل و خارج خود مساوی‌اند، با قاعده تساوی متعدی (مساوی المساوی مساویٌ) خارج دایره دوم با داخل دایره اول مساوی می‌شود.

این روند را ادامه می‌دهیم و دوایر بزرگ‌تر و بزرگ‌تری می‌افزاییم تا به بزرگ‌ترین دایره ممکن – همچون فلك اعظم که همه عالم را در بر می‌گیرد – برسیم. در این صورت، خارج بزرگ‌ترین دایره با داخل کوچک‌ترین دایره مساوی خواهد بود، که این امر باطل بالضروره است؛ زیرا هیچ عاقلی نمی‌پذیرد که کوچک‌ترین و بزرگ‌ترین دوایر متحدالمرکز مساوی باشند.

این تفاوت اندازه از کجا پدید آمده است؟ تنها از آن روست که در هر دایره، داخل کوچک‌تر از خارج است و شعاع خارجی بیشتر از شعاع داخلی است. بنابراین، نسبت صغر و کبر وجود دارد و تجزی لازم می‌آید.

پاسخ به انکار اتصال اجزا

اگر ادعا شود که داخل و خارج دایره به یکدیگر متصل نیستند و صورت اتصالیه وجود ندارد، این خود به تجزی منجر می‌شود؛ زیرا جدایی داخل از خارج، به معنای دو جزء گسیخته است و تقسیم را اثبات می‌کند.

متکلمین در تنگنا، گاهی وجود خارجی دایره را انکار می‌کنند و می‌گویند آنچه ما دایره می‌پنداریم، در حقیقت شکل مضرّس (کنگره‌دار و کثیرالاضلاع) است و خط مستقیم هنگام خم شدن، لابه‌لای آن باز می‌ماند.

در پاسخ گفته می‌شود: حتی اگر فرض کنیم خم شدن خط به مضرّس شدن منجر شود، برخی اجزا به مرکز نزدیک‌تر (اقرب) و برخی دورتر (ابعد) خواهند بود، که باز نسبت صغر و کبر و تجزی را ایجاب می‌کند. یا اگر خلل و فرج پدید آید، به طفره (پرش بدون طی مسافت) می‌انجامد که محال است.

همچنین، می‌توان خطی (مانند طناب) را گرفت، یک سر آن را ثابت کرد و سر دیگر را چرخاند تا به موضع اول بازگردد؛ در این صورت، دایره حقیقی پدید می‌آید و انکار آن مکابره است.

نتیجه‌گیری بخش

مجموع این ادله نشان می‌دهد که جسم طبیعی دارای اتصال حقیقی است و قابل تجزی بالقوه تا بی‌نهایت. هر جزئی که فرض شود، جزء کوچک‌تری دارد و این تقسیم نامتناهی بالفعل نیست، بلکه بالقوه است. این دیدگاه حکما، اتم‌گرایی (جزء لایتجزّی) را نفی می‌کند و بر امتداد حقیقی و ترکیب واقعی جسم دلالت دارد.

جمع‌بندی نهایی کتاب (این بخش)

بحث نفی جزء لایتجزّی و اثبات قابلیت تجزی جسم طبیعی، پایه‌ای استوار برای فهم حقیقت جسم در حکمت متعالیه فراهم می‌آورد. جسم نه مجموعه‌ای از اجزای گسیخته و مساوی است و نه مرکب از اتم‌های لایتجزّی بالفعل، بلکه جوهر ممتدی است که اتصال حقیقی دارد و بالقوه تا بی‌نهایت قابل تقسیم است. این معرفت، دریچه‌ای به سوی درک عمیق‌تر نظام آفرینش می‌گشاید و حقیقت امتداد و حرکت را روشن می‌سازد.