متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نخست: اهمیت اثبات بطلان جزء لایتجزی در بنیان‌های طبیعیات حکمی

در کاوش‌های فلسفی پیرامون چیستی جسم، یکی از مسائل بنیادین، نفی وجود جزء لایتجزی است. هر آنچه را که جسم خوانیم، قابل تقسیم است؛ هرچه خردتر شود، باز هم جسمانیت خویش را حفظ می‌کند و تقسیم‌پذیر می‌ماند. ما بر این کوچک‌ترین جزء انگشت نمی‌نهیم تا بگوییم «اینجاست»، بلکه می‌گوییم جسم است و تقسیم‌پذیرتر نیز خواهد شد.

مرحوم حاجی سبزواری در این مقام، دلایل متعددی آورده و اشاره کرده که دلایل دیگری نیز نزد متکلمان رایج است، لیکن به برخی بسنده کرده است. پس از بررسی چیستی جسم، ماده و صورت، بسیط یا مرکب بودن آن، و مسائل تجزیه، اینک به کاوش دلایل بطلان جزء لایتجزی می‌پردازیم تا روشن گردد کدامین دیدگاه با مبانی امروزین سازگار است.

نتیجه‌گیری این بخش

نفی جزء لایتجزی، نه تنها پایه ترکیب حقیقی جسم را استوار می‌سازد، بلکه راه را برای تبیین ماده و صورت، قوه و فعل، و صورت جسمیه و نوعی می‌گشاید.

بخش دوم: نقد قول نظام و اثبات بطلان اجزای لایتجزی بالفعل

نظام معتقد بود که هر جسمی مرکب از اجزای لایتجزی بالفعل است، نه بالقوه. این قول با اشکالات جدی روبروست و از دیدگاه حکما، جسم مرکب از اجزای لایتجزی بالقوه است.

برای تبیین بطلان این دیدگاه، تمثیلی روشن برگزیده شده: فرض کنید ذره‌ای به کوچکی سر سوزن، لایتجزی بالفعل باشد. شتری بزرگ با بار سنگین خویش، بخواهد از بالای این جزء عبور کند. آیا ممکن است؟ محال است؛ زیرا شتر متناهی است و نمی‌تواند بر لایتجزی متناهی عبور نماید، حتی اگر هزار سال بکشد، همچنان بر نوک سوزن می‌ماند.

همچنین، اگر کسی در وسط آن نوک سوزن نشسته و ساکن باشد، شتری که با سریع‌ترین سرعت حرکت می‌کند، هرگز نمی‌تواند از او پیشی گیرد؛ زیرا اجزای غیرمتناهی تمام‌شدنی نیست و لازمه‌اش آن است که سریع‌ترین سرعت، کندتر از ساکن گردد.

برای نفی طفره و اثبات تقسیم‌پذیری جسم، تمثیلات مکانیکی دقیقی ارائه شده که تفاوت مسافت‌ها را بدون نیاز به پرش توضیح می‌دهد.

تمثیل چاه و طناب و قلاب

چاهی به عمق بیست متر فرض کنید. در وسط چاه (ده متر از لب چاه)، میخی محکم به دیواره کوبیده شده. طنابی ده متر داریم. یک سر طناب به میخ بسته، سر دیگر به سطلی در ته چاه. قلابی در طناب، کنار میخ قرار دارد.

هنگامی که قلاب را ده متر بالا می‌کشیم، سطل به لب چاه می‌رسد؛ یعنی سطل بیست متر مسافت طی کرده، در حالی که قلاب تنها ده متر حرکت کرده است.

علت این امر آن است که طناب دو حرکت دارد: یکی بالا کشیده شدن توسط قلاب، و دیگری پایین کشیده شدن توسط میخ ثابت. از این رو، سرعت طناب دو برابر قلاب است و مسافت بیشتری طی می‌کند، بدون هیچ طفره‌ای.

تمثیل قرقره بر پشت‌بام

فرض کنید بر پشت‌بامی ده متر ارتفاع، قرقره‌ای نهاده‌اند. طنابی از میان قرقره عبور کرده، یک سر آن با قلاب به سطل بسته شده و سطل از پایین به سوی پشت‌بام کشیده می‌شود. سر دیگر طناب در دست کارگر است.

هرگاه کارگر ده متر طناب را پایین بکشد، سطل ده متر بالا می‌آید، اما طناب کلی دو برابر حرکت می‌کند؛ زیرا هر دو سوی طناب همزمان در حرکتند.

نتیجه‌گیری این بخش

قول نظام به اجزای لایتجزی بالفعل و طفره، فاقد استحکام است و با تمثیلات مکانیکی روشن، بطلان آن اثبات می‌گردد. دیدگاه حکما مبنی بر لایتجزی بالقوه بودن اجزا، با مبانی طبیعیات سازگارتر است.

جمع‌بندی نهایی

در این بررسی، روشن گردید که نفی جزء لایتجزی، پایه‌ای برای حفظ ترکیب حقیقی جسم از ماده و صورت است. نقد قول نظام با تمثیلات دقیق مکانیکی، نه تنها طفره را باطل ساخت، بلکه تقسیم‌پذیری جسم را استوار کرد. این مباحث، دریچه‌ای به سوی تبیین عمیق‌تر چیستی جسم در طبیعیات حکمی می‌گشاید و راه را برای کاوش‌های بیشتر در ماده، صورت و مركب بودن اجسام هموار می‌سازد.