متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش اول: بررسی شعر حکیم سبزواری و تفاوت اصطلاح دایره

حکیم ملاهادی سبزواری در منظومه خود، در بیت مورد بحث، از واژه «دایره» به دو معنای اصطلاحي متفاوت بهره جسته است. نخست، دایره به معنای دوران و چرخش، و دوم، دایره به معنای شکل هندسی مدور که در اصطلاح متکلمین برای بیان جوهر فرد به کار می‌رود. از این رو، هنگامی که می‌فرماید «من الدوران» و سپس «تفکک الرمی و نفي الدایره»، منظور از دایره دوم، همان اصطلاح متکلمین است که حجتی دیگر در نزد ایشان برای نفی جوهر فرد به شمار می‌رود.

این کاربرد دوگانه، نه تکرار قافیه بی‌معنا، بلکه تجنیس هنری و دقیق است که زیبایی شعر را دوچندان می‌کند و نشان‌دهنده دقت حکیم در انتخاب الفاظ می‌باشد.

بخش دوم: حجت متکلمین بر بطلان جوهر فرد در جسم طبیعی

یکی از حجج دیگر که در نزد حکما برای ابطال جوهر فرد در جسم طبیعی اقامه شده، بر پایه تعریف جسم طبیعی استوار است. جسم طبیعی، آن است که واجب‌القبول للأبعاد الثلاثة می‌باشد، یعنی بالذات قابل پذیرش طول، عرض و عمق است.

حکیم سبزواری با اشارت به کلام شیخ‌الرئیس ابن‌سینا در کتاب الحکمة العلائیة (که به فارسی نیز موجود است)، می‌فرماید: جسم به حد ذات خود، پیوسته و متصل است؛ اگر گسسته و منفصل بود، قابل ابعاد سه‌گانه نمی‌گردید. زیرا مجموعه نقاط گسسته، هر چند کنار یکدیگر قرار گیرند، ابعاد سه‌گانه پدید نمی‌آورد؛ تنها با ترکیب و پیوستگی است که طول، عرض و عمق حاصل می‌شود. این پیوستگی، دلیل بر تقسیم‌پذیری جسم است و جوهر فرد را که غیرقابل تقسیم فرض شده، باطل می‌کند.

برهان اصلی بر این پایه استوار است که هر متحیز بالذات – یعنی جسم – دارای جهات سته است: فوق، تحت، یمین، یسار، قدام و خلف. حال، فوق جسم غیر از تحت آن است؛ بنابراین، حداقل دو جزء متمایز وجود دارد که این خود، تقسیم را اثبات و جوهر لایتجزی را نفی می‌کند. این حکم حتی بر جسم بسیار ریز، همچون نوک سوزن، نیز جاری است؛ زیرا جسم بودن، مستلزم جهت‌دار بودن است و جهت‌دار بودن، به تقسیم‌پذیری می‌انجامد، ولو به نحو فرضی و عقلی.

تمثیل زیبا: همچون پدری که پسر دارد، فوق و تحت نمی‌تواند عین یکدیگر باشد؛ سر جسم با ته آن متمایز است، و این تمایز، وسط و تقسیم را ایجاب می‌کند.

بخش سوم: برهان قطع و تناسب در نفی اجزاء غیر متناهی بالفعل نزد نظام

پس از نفی جوهر لایتجزی، نوبت به ابطال قول نظام – متکلم معتزلی – می‌رسد که جسم را مرکب از اجزاء غیر متناهی بالفعل می‌دانست.

نخست، برهان قطع: اگر اجزاء جسم غیر متناهی و بالفعل باشد، قطع مسافت معین در زمان متناهي محال می‌گردد؛ زیرا برای عبور از مسافت، باید نصف آن، سپس نصف نصف، و هکذا قطع شود که به پایان نمی‌رسد. این امر، خلاف وجدان است؛ ما بالوجدان از نیم متر عبور می‌کنیم، سریع به کند می‌رسد، و حرکت ممکن است.

تمثیل مشهور: قائلی در عالم مکاشفه دید ذره‌ای ریز که شتری گنده بر آن بود، اما شتر هر چه تقلا کرد، نتوانست از آن عبور کند، زیرا اجزاء غیر متناهی بالفعل مانع بود. این تمثیل، نشان‌دهنده محال بودن قول نظام است.

دوم، برهان تناسب: نسبت حجم دو جسم متناهي به یکدیگر، متناهی است. حال، اگر هر جسم از اجزاء غیر متناهی تشکیل شده باشد، نسبت اجزاء به اجزاء، غیر متناهی خواهد بود. اما حجم، معلول اجزاء است؛ بنابراین، نسبت متناهی (حجم به حجم) نمی‌تواند برابر نسبت غیر متناهی (اجزاء به اجزاء) باشد – محال.

تقریر دقیق: فرض کنیم جسمی با حجم متناهي و اجزاء متناهی موجود است (حتی اگر در ضمن جسم دیگر باشد)؛ زیرا کثرت بدون واحد محال است. می‌توان از این اجزاء، حجم‌های بزرگ‌تر ساخت. سپس حکم را تعمیم می‌دهیم: افزایش حجم بحسب افزایش اجزاء است، پس نسبت حجم به حجم باید برابر نسبت اجزاء به اجزاء باشد – متناهی به متناهی، نه متناهی به غیر متناهی.

جمع‌بندی نهایی

در این بررسی، دیدگاه حکمی در پیوستگی جسم و تقسیم‌پذیری بالقوه آن دفاع شد، و دو نظریه کلامی – جوهر فرد و اجزاء غیر متناهی بالفعل – با براهین متقن ابطال گردید. این مباحث، نشان‌دهنده عمق تأمل فلسفی در ماهیت جسم طبیعی است و راه را برای فهم دقیق‌تر نظام هستی هموار می‌سازد.