متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نوزدهم: حقیقت جسم طبیعی، تناهی ابعاد و علت تعدد اشکال

مقدمه بخش

در این بخش از بررسی منظومه حکیم سبزواری، به یکی از بنیادی‌ترین مباحث طبیعیات پرداخته می‌شود: حقیقت جسم طبیعی، تناهی ابعاد آن، و علل پدیداری شکل‌های گوناگون در عالم ماده. این مباحث، همچون شریان‌های حیاتی در پیکره حکمت متعالیه، پیوندی عمیق میان طبیعیات و الهیات برقرار می‌کنند و روشن می‌دارند که چگونه محدودیت‌های مادی، زمینه‌ساز تجلی بی‌نهایت اسماء و صفات الهی می‌گردند.

تناهی ابعاد در عالم طبیعت و پیامدهای آن

ابتدا باید به یاد آوریم که ادله پیشین بر تناهی ابعاد جسم طبیعی، همگی بر پایه ترتب بالفعل، مجتمع بودن و فعلیت تام استوار بودند. متکلمان و حکما هر دو بر محال بودن شیء غیرمتناهی مترتب و مجتمع بالفعل اتفاق نظر دارند؛ زیرا چنین شیئی نیازمند علت و طرف نخواهد بود، حال آنکه در عالم ماده، هر شیء محتاج به فاعل است.

با این حال، ادله تناهی تنها در عالم طبیعت و ماده کارسازند، زیرا مبتنی بر ترتب، فعلیت و حرکت‌اند. اگر ترتب یا فعلیت را برداریم، محال بودن منتفی می‌گردد. بنابراین، ممکن است اشیاء لایتناهی وجود داشته باشند، اما نه به صورت مترتب و مجتمع بالفعل؛ همچون تپه‌ای از شن‌های بی‌شمار که ترتبی خطی ندارند، یا عالم مجردات که فاقد بعد و وضع مادی است.

در عالم مجردات و حتی عالم مثال، لایتناهی بودن محال نیست، زیرا دلیل ما تنها بر ماده و بعد حسّی تکیه دارد. حکیم و عارف، عالم را لایتناهی می‌دانند، اما نه مترتب و مجتمع؛ فیض الهی پیوسته جاری است و هر لحظه موجودی نو پدید می‌آورد، بدون آنکه همه در یک جا مجتمع باشند.

حقیقت جسم طبیعی: صورت جسمیه، هیولا و امتداد جسمانی

چون ابعاد در عالم طبیعت متناهی‌اند، جسم دارای شکل است. شکل از عوارض امتداد جسمانی به شمار می‌رود. در جسم طبیعی، چند امر متمایز می‌یابیم:

• صورت جسمیه (جهت فعلیت)
• هیولا (جهت قابلیت)
• ترکیب این دو که جسم را پدید می‌آورد
• امتداد جسمانی که همان صورت جسمیه است

امتداد جسمانی دارای شکل است. پرسش بنیادین این است: فاعل شکل چیست؟ علت تعدد و اختلاف اشکال در عالم چه می‌باشد؟

بررسی سه احتمال در علت تعدد اشکال

سه احتمال قابل تصور است:

1. امتداد جسمانی (صورت جسمیه) خود علت شکل باشد: این محال است؛ زیرا صورت جسمیه واحد است. اگر علت شکل باشد، شکل‌ها نیز باید واحد باشند، حال آنکه اشکال گوناگون (هم از حیث هندسی و کمی، هم از حیث فلسفی و کیفی) مشاهده می‌کنیم.
2. فاعل خارجی علت شکل باشد: این نیز ممتنع است؛ زیرا فاعل خارجی نسبت به همه مواد مساوی است و ترجیح یکی بر دیگری بدون مرجّح ممکن نیست.
3. هیولا و عوارض لواحق آن علت تعدد اشکال باشد: این قول صحیح است. صورت جسمیه جهت فعلیت و وحدت دارد، هیولا جهت قابلیت و کثرت. ترکیب این دو، همراه با فیض واهب الصور، انواع و اشکال لایتناهی اجسام را پدید می‌آورد.

ترکیبات، تجزیه‌ها، تخلخل و تکاثف در ماده، علت تعدد احکام و اشکال جسم می‌گردند. بدین‌سان، با ترکیبات گوناگون، اشکال لایتناهی ساخته می‌شود و همه مظاهر اسماء و صفات الهی‌اند.

شکل در عالم مجردات و مثال

در عالم مجردات، هیولا و وضع مادی وجود ندارد؛ از این رو، شکل ندارند. حتی در عالم مثال، اشیاء به صورت نور دیده می‌شوند، نه شکل حقیقی؛ زیرا سابقه غیرشکلی ما محدود به ماده است و حقیقت مجرد را جز به جلوه نور نمی‌توانیم ادراک کنیم.

بیت منظومه و شرح آن

حکیم سبزواری می‌فرماید:

فالجسم ذو شکل لما قبلا کان قوامه و ذا هیولا

یعنی: جسم دارای شکل است، زیرا قوام و ثبات آن به پذیرش قابلیت است و دارای هیولا می‌باشد. هیولا جز شأن قبولی ندارد؛ صورت جسمیه فاعل است، اما هیولا قابل تام.

تعریف شکل از دیدگاه مهندسان و حکما

شکل نزد مهندسان (به پیروی از اقلیدس): مقدار محدود، احاطه‌شده بحد واحد (کره) یا حدود (اشکال دیگر)؛ تعریفی کمی.

شکل نزد حکما: یکی از کیفیات مختص به کم متصل، یعنی هیأت احاطی عارض بر حد؛ تعریفی کیفی.

چون جسم طبیعی متناهی است، بالضروره دارای حد است و حد، خواه به معنای کمی یا کیفی، شکل را ایجاب می‌کند.

نتیجه‌گیری بخش

جسم طبیعی متناهی است و شکل دارد. شکل عارض بر امتداد جسمانی (صورت جسمیه) می‌شود، اما علت حقیقی تعدد و اختلاف اشکال، هیولا و عوارض لواحق آن است. این کثرت ظاهری، در حقیقت مظهر وحدت فیض الهی و تجلی بی‌نهایت اسماء حسنی است. عالم ماده، با همه محدودیت‌هایش، آینه‌ای است که بی‌نهایت را در متناهی بازمی‌تاباند.