برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش شانزدهم: ماهیتِ حق همان أنیّت و هویّت اوست

پس از تبیینِ مسئله‌ی اصالت وجود و اشتراک معنوی آن و نیز جداییِ روشن میان مفهوم وجود و حقیقت وجود، نوبت به بحث از حقیقتِ «حق» می‌رسد؛ حقیقتی که پس از اثبات اصالت وجود، مهم‌ترین مسأله‌ی حکمت متعالیه یعنی «وحدت وجود» را به دنبال دارد.

در بحث اصالت وجود روشن شد که آنچه استوار و مستقلاً تحقق دارد، وجود است و عدم، تحققی ندارد. ماهیت هرچند موجود است و کلی طبیعی موجود است، اما موجودیتش عاریتی و به سبب وجود است و بدون آن، استقلالی از خویش ندارد. پس از این دو بحث بنیادین، نوبت به تفکیکِ میان مفهوم وجود و ماهیت و حقیقت آن‌ها رسید: ماهیت غیر از وجود است، مفهوم وجود غیر از حقیقت وجود است و نباید مفاهیم اعتباری را با حقیقت وجود خلط کرد.

مبدأ بحث: امکانِ صدق وجود و عدم بر ماهیت

تا اینجا نتیجه گرفتیم که برای هر ممکنی، ماهیتی است و وجودی، و می‌توان بر آن عدم را نیز صدق داد: «الإنسان معدومٌ ممکنٌ» همان‌گونه که «الإنسان موجودٌ» صادق است؛ زیرا ماهیتِ شیء غیر از وجود و عدم است و این دو بر آن عارض می‌شوند.

در مقسم بحث گفتیم: «کلّ ممکن زوج ترکیبی». این قاعده دو فرد را از خود خارج می‌کند:

• ممتنع: که سالبه به انتفای موضوع است؛ یعنی اصلاً چیزی نیست که زوج باشد یا فرد.
• واجب: که به انتفای ترکیب خارج می‌شود؛ یعنی مركّب نیست و یک ماهیت و یک وجود ندارد.

معنای «ممکن» و رابطه‌ی آن با حد و ماهیت

«ممکن» یعنی محدود، و حد همان ماهیت است. هرگاه می‌گوییم «کتاب»، یعنی غیر کتاب نیست؛ «زمین»، یعنی آسمان نیست؛ «انسان»، یعنی شجر نیست. این مرزگذاری، نفْیِ غیرِ حد را در بردارد. «جاء زیدٌ نفسه» یعنی لا غیر؛ این «نفسه» چیزی جز بیانِ حدّ وجودیِ این مصداق نیست. پس هر ممکنی ترکیبی است از یک «چیستی» (ماهیت) و یک «هستی» (وجود)، زیرا حد دارد، پس چیستی دارد؛ و چون هست، پس هستی دارد.

اما چون به واجب الوجود می‌رسیم، حدّی ندارد، پس ماهیت (به معنای اصطلاحی) ندارد؛ لذا قابل اشاره‌ی حسی نیست، قابل ادراک تام نیست، قابل اکتناه و احاطه نیست؛ زیرا آنچه محاط است باید محدود باشد. اگر بگوییم «من انسان را تصور کردم»، یعنی به انسان محیط شده‌ام و انسان محاط گشته است. اما حق تعالیٰ قابل احاطه‌ی عقل و ادراک ما نیست، پس محدود و محاط نیز نیست.

شرح حکیم سبزواری بر کلام امام علیه‌السلام

حکیم ملا هادی سبزواری قدس‌سره این کلام امام را به بیت جاودان خود بدل کرد:

أَذْ مُقْتَى الْعُرُوضِ مَعْلُولِیَّتُهُ ۚ فَافْهَمْ فَإنَّ مَاهِیَّتَهُ أَنِیَّتُهُ

یعنی: اگر بپنداری که در حق نیز ماهیتی است که وجود بر آن عارض می‌شود، لازمه‌اش معلول بودن و نیاز به علت است؛ پس بفهم که ماهیت او، همان أنیّت اوست.

دو معنای ماهیت و تطبیق بر حق تعالیٰ

«ماهیت» دو معناست:

1. معنای اصطلاحی: چیستی مقابل وجود → این در حق نیست.
2. معنای حقیقی و لغوی: «ما هِیَ هِیَ» یعنی خودِ حقیقت و واقعیت شیء → در این معنا، ماهیت حق همان حقیقت محض و هستی مطلق اوست.

پس «ماهیّته أنیّته» یعنی حقیقت او، حقیقت است؛ چیزی جز حقیقت نیست. اگر بگوییم در حق نیز ماهیتی است که وجود بر آن عارض شود، لازمه‌اش آن است که وجود در ذات او نباشد و ماهیت او از وجود بی‌بهره باشد؛ و این یعنی معلول بودن و نیاز به علت.

اشکال: پس چگونه حق را ادراک می‌کنیم؟

اگر حق حد ندارد، پس چگونه ادراک می‌شود؟ با علم حصولی یا حضورى؟ علم حصولی قابل اکتناه است، یعنی احاطه دارد؛ اما حق قابل اکتناه نیست. پس ادراک حقیقی او تنها به علم حضوری و شهود قلبی است، نه به تصور و تصدیق حصولی.

اینجا مرز توحید نظری و توحید نفسی و عملی روشن می‌شود. خداشناسیِ علمی غیر از خداشناسیِ حقیقی است. کسی که در برابر معصیت زانو می‌زند، علم به خدا دارد اما به خدا اعتنا ندارد. به بیان عارفانه: عاصی از سه حال بیرون نیست:

1. می‌گوید خدایی نیست → خدانشناس درجه‌ی اول.
2. می‌گوید خدا هست اما نمی‌بیند و بر من احاطه ندارد → منکر صفات و علم الهی.
3. می‌گوید خدا هست و می‌بیند، اما «ببیند تا خسته شود» → منکر قدرت و سلطه‌ی حق.

هر سه، در حقیقت انکار توحید است. معصوم گناه نمی‌کند نه از آن رو که خدا او را مجبور کرده، بلکه از آن رو که توحیدش کامل است. هر مقدار گناه باشد، به همان مقدار توحید ضعیف است.

مثال روشن: اگر عالم در میان خیابان کار لغوی انجام دهد، از خجالت مردم دست می‌کشد؛ یعنی برای مردم حرمت قائل است. آیا اگر خدا را ببیند، حیا نمی‌کند؟ اگر حیا نکند یعنی یا خدا را نفی می‌کند، یا علم او را، یا قدرت او را.