برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش بیستم: وحدت وجود و کثرت وجود در منظر حکمت متعالیه و نقد دیدگاه مشائیان

قول اول: دیدگاه حکمت متعالیه (ملاصدرا، حاجی سبزواری و پیروان)

وجود، حقیقتی واحد و مشکّک به تشکیک خاص است؛ یعنی یک حقیقت بیش نیست، لکن دارای مراتب طولیِ شدید و ضعیف است. کثرتی که در عالم مشاهده می‌کنیم، کثرت در مراتب است، نه کثرت در اصل وجود.

ماهیات متعددند، اما وجودات متعدد نیستند. یک وجود است که مرتبه‌ای از آن، ماهیت انسان را می‌پذیرد، مرتبه‌ای دیگر ماهیت حیوان، مرتبه‌ای زمین و مرتبه‌ای آسمان. اگر گفته شود که مرتبه دیگر «وجود» نیست، باید گفت «لاوجود» است و لاوجود همان عدم است؛ پس همه مراتب، وجودند.

تمثیل: همان‌گونه که در عدد، یک حقیقت «واحد» است که تکرار می‌شود و ده و صد و هزار می‌گردد، در حرکت نیز یک حقیقت «خروج از مکان به مکان» است که تند باشد یا کند، شدید باشد یا ضعیف، همچنان خروج است؛ در وجود نیز یک حقیقت است که مرتبه واجب، مرتبه ممکن، مرتبه جوهر و مرتبه عرض را در بر می‌گیرد.

نتیجه: در عالم هستی دو حقیقت نداریم. اگر دو حقیقت باشد، یا هر دو حقیقتند که می‌شود دو واجب، یا یکی حقیقت و دیگری عدم که باطل است. پس یک حقیقت وجود است که مراتب دارد و همه مراتب عین همان حقیقت‌اند، هرچند مراتب عین یکدیگر نیستند.

قول دوم: دیدگاه مشائیان (ابن‌سینا و پیروان)

مشائیان قائل به کثرت وجودات و تباین تام آن‌ها هستند. وجود انسان با وجود درخت، وجود خدا با وجود ممکن، به تمام ذات به تمام ذات متباین‌اند، دقیقاً مانند تباین ماهیت انسان با ماهیت سنگ.

تمثیل معروف مشائیان: کمّ و کیف هر دو عرض‌اند، بسیط‌اند، جنس و فصل ندارند، اما به تمام ذات با یکدیگر متباین‌اند. کمّ قابل تقسیم است، کیف قابل تقسیم نیست. تنها اشتراکشان اشتراک لفظی در کلمه «عرض» است. همین‌طور وجودات نیز تنها در مفهوم انتزاعی «موجود» اشتراک لفظی دارند و در خارج هیچ‌گونه اشتراک حقیقی ندارند.

نقد دقیق دیدگاه مشائیان از منظر حکمت متعالیه

۱) ترجیح و غیرت، مختص جایی است که دو چیز باشد. ما می‌گوییم اصلاً دو وجود نیست تا ترجیح یا غیرت بخواهد. «صرف الشیء لا یتکرر و لا یتثنى». وجود محض تکرار برنمی‌دارد. ترجیحات در مراتب است، نه در اصل وجود.

۲) خود مشائیان از وجودات متباین، مفهوم واحد «موجود» را انتزاع کرده‌اند، در حالی که می‌گویند از متباین بالذات نمی‌توان مفهوم واحد انتزاع کرد؛ این تناقض آشکار است.

۳) لازمه منطقی تباین وجودات، گسیختگی عالم و چندخدایی است؛ زیرا اگر وجودات هیچ ارتباط حقیقی نداشته باشند، هر یک می‌تواند نظام مستقل داشته باشد و هیچ مانعی برای تعدد واجب بالذات نیست، حال آنکه انبیا برای توحید مبعوث شده‌اند.

جمع‌بندی نهایی کتاب تا این بخش

پس از اثبات اصالت وجود و بطلان اصالت ماهیت، روشن شد که در عالم هستی تنها یک حقیقت بیش نیست و آن وجود است. این وجود، بسیط، واحد، مشکک به تشکیک خاص و دارای مراتب طولی است. همه کثرت‌هایی که در عالم مشاهده می‌شود، کثرت در مراتب همان یک وجود است، نه کثرت در اصل حقیقت وجود. دیدگاه مشائیان در تباین وجودات، هرچند دارای برهان ظاهری قوی است، اما در نهایت به گسیختگی نظام هستی و نفی توحید حقیقی می‌انجامد و از این‌رو مردود است.

حکمت متعالیه با پذیرش وحدت شخصیّه وجود و تشکیک مراتب، هم توحید ناب را حفظ می‌کند، هم نظام علّی و معلولی عالم را، و هم کثرت ظاهری موجودات را توجیه می‌نماید. این دیدگاه، جامع میان برهان عقلی، شهود عرفانی و نصوص دینی است.