برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش بیست‌ودوم: حقیقت وحدت یا کثرت وجود؛ پنج قول تاریخی و نقد آن‌ها

اول: قول به تشکیک خاص وجود (مذهب متألهین)

وجود، حقیقتی واحد و بسیط است که دارای مراتب طولی شدت و ضعف است؛ مانند نور که هم واحد است و هم شدید و ضعیف. این مراتب، از هیولی اولی تا مجرد تام، از ممکن تا واجب، از مخلوق تا خالق، همه وجودند و هیچ‌کدام عدم نیستند. شدت و ضعف به مراتب تعلق می‌گیرد، نه به ذات وجود. وجود شدید یعنی مرتبه شدید، نه اینکه وجودی بر وجود افزوده شود.

دوم: قول به تباین وجود (مذهب مشائین)

وجودات به تمام ذات با یکدیگر متباین و گسیخته‌اند و هیچ ارتباطی جز در مفهوم انتزاعی «وجود» ندارند. مرحوم حاج ملاهادی سبزواری چهار دلیل محکم علیه این قول اقامه کرده است که همگی در اسفار نیز آمده است:

1. انتزاع مفهوم واحد از دو چیز متباین بالذات محال است مگر از حیث مشترک.
2. فطرتاً محال است که از دو چیز متباین، یک مفهوم انتزاع شود؛ مانند آینه که دو نفر را یک نفر نشان نمی‌دهد.
3. همان‌گونه که حقایق ماهوی متباین‌اند، مفاهیم نیز متباین‌اند؛ پس دو حقیقت متباین نمی‌توانند یک مفهوم داشته باشند.
4. مفهوم «وجود» از انسان به حیث انسانیت انتزاع نمی‌شود و از شجر به حیث شجریت؛ پس باید از جهت اشتراک در وجود باشد.

سوم: قول عارفان (وحدت وجود شخصیه)

تنها یک وجود است و آن وجود حق تعالی است؛ مخلوقات عین ربط و ظهور همان وجودند و کثرت، اعتباری محض است. این قول در منظومه نیامده، اما از نظر استاد، «بلند و جانانه» است و بعداً خواهد آمد. حتی ملاصدرا در چند جای اسفار پایش لغزیده و به این سو رفته است.

چهارم: ذوق تأله (رأی محقق داونی، میرداماد و جوانی ملاصدرا)

در واجب الوجود، وجود اصیل است و «موجود» عین «وجود» است (مشتق و مبدأ یکی). اما در ممکنات، ماهیت اصیل است و «موجود» یعنی «من انتسب إلی الوجود»؛ یعنی وجود در ممکنات مفهومی اعتباری و انتزاعی است. این رأی ترکیبی است میان اصالت وجود در واجب و اصالت ماهیت در ممکن.

پنجم: رأی متکلمین اشعری

در خارج، هیچ وجودی نیست؛ همه چیز ماهیت است. وجود صرفاً مفهومی ذهنی است (مطلق یا حصصی) که از ماهیات انتزاع می‌شود. ماهیت واجب مجهول‌الکنه و ماهیت ممکن معلوم است. قرآن کریم نیز به ماهیت خطاب می‌کند:

هیچ خطابی به «وجود» نیست، بلکه همه به ماهیت است. وجود در شرع و عقل، معنایی ندارد و صرفاً مفهومی ذهنی است.

نقد و جمع‌بندی این پنج قول

فرق میان «اشتراک وجود» و «حقیقت وحدت یا کثرت وجود»

در باب اشتراک وجود، تنها سنخیت وجودات در برابر تباین اثبات شد و هنوز بحث مراتب نبود. اما در این باب، هم وحدت وجود و هم کثرت مراتب آن (تشکیک) اثبات می‌شود. مرحوم حاجی فرمود: «ویستنبط منه حقیقت مذهب الفهلویین»؛ یعنی از اشتراک وجود، حقیقت وحدت به نحو تشکیکی استنباط می‌شود.

نتیجه‌گیری بخش

در هستی، تنها یک حقیقت وجود دارد که مراتب دارد. آن که ماهیت است، مهمان وجود است؛ آن که نیست، عدم است؛ آن که بوده و هست، وجود است. همه چیز وجود است: از هیولی تا مجرد، از ممکن تا واجب، از مخلوق تا خالق. هیچ چیز جز وجود نیست و هیچ وجودی جز او نیست.