## حکمت سبوحیه در کلمه نوحیه

فص حکمت سبوحیه در کلمه نوحیه پس از فص‌های آدم و شیث در سلسله فصوص جای می‌گیرد و به تنزیه حق از نقایص امکانی اختصاص یافته است. این فص در مرتبه‌ای پس از الوهیت و مبدئیت قرار دارد و بر رفع هرگونه نقص از ذات باری تعالی تأکید می‌ورزد. حکمت نفثیه که به کلمه شیث تعلق دارد، به مواهب الهی و سعادت معنوی می‌پردازد، و حکمت قدسیه که با کلمه ادریس مرتبط است، بر رفع حدود حتی از کمالات تمرکز دارد؛ در مقابل، حکمت سبوحیه جنبه تنزیهی حق را در برابر نقایص امکانی برجسته می‌سازد و از این حیث پایه‌ای برای فهم مراتب عالی‌تر تنزیه به شمار می‌رود.

سبوحیه بر رفع نقص از ذات حق ناظر است، در حالی که قدسیه بر رفع هر حد، حتی در کمالات، تأکید می‌کند. سبوحیه به‌سان جنس تنزیه عمل می‌کند که نقایص امکانی را از حق نفی می‌نماید، و قدسیه به‌سان فصل تنزیه، حتی کمالات محدود را از ذات الهی دور می‌سازد. این تمایز مراتبی را نشان می‌دهد که در آن سبوحیه پایه‌ای عام و شمول‌بخش است و قدسیه به مرتبه‌ای خاص‌تر و متعالی‌تر اشاره دارد.

با آنکه حضرت ادریس بر حضرت نوح تقدم تاریخی دارد، فص نوحیه در فصوص الحکم مقدم آمده است. این تقدم به ترتیب زمانی بازنمی‌گردد، بلکه ناشی از شمولیت حکمت سبوحیه است. نوح نخستین رسول است و رسالتی با سعه زمانی و امتی گسترده‌تر داراست، حال آنکه ادریس پیامبری غیرمرسل و در مرتبه‌ای خاص‌تر یعنی قدسی جای دارد. از آنجا که جنس تنزیه بر فصل آن تقدم دارد، سبوحیه به دلیل شمولیتش بر قدسیه تقدم رتبی می‌یابد. حضرت آدم با عمری نزدیک به نهصد و سی سال، شاهد زندگی ادریس بود که دو سوم عمر خویش را در حیات آدم و یک سوم را پس از او گذراند؛ نوح پس از وفات آدم و با فاصله‌ای بیش از صد سال به دنیا آمد. این تقدم تاریخی ادریس با تقدم رتبی نوح در فصوص تعارضی ندارد، زیرا مبنای تقدم رتبی، رسالت و شمولیت حکمت سبوحیه است، نه توالی زمانی.

## رسالت نوح و جامعیت تنزیه و تشبیه

نوح به عنوان نخستین رسول، امت خویش را به حق واحدی دعوت می‌کرد که از نقایص امکانی منزه است. در ظرف زمانی او که بت‌پرستی و پرستش اصنام رواج داشت، رسالتش بر تنزیه حق از این نقایص و نفی الوهیت از غیر حق متمرکز بود؛ این تنزیه با کلمه توحیدی

لَا إِلَٰهَ إِلَّا اللَّهُ

همخوانی دارد که در آن الوهیت از غیر حق نفی و ذات باری از صفات نقص منزه دانسته می‌شود. غلبه بت‌پرستی و صور مادی در آن ظرف زمانی، غلبه جهت تنزیهی را اقتضا می‌کرد، اما این اقتضا به معنای نفی تشبیه از معرفت نوح نیست. معرفت او جامع تنزیه و تشبیه بود، و آنچه در دعوتش برجسته شد، ناشی از ضرورت زمانه و نیازهای امتش بود، نه از محدودیتی معرفتی. آیه کریمه

لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ ۖ وَهُوَ السَّمِيعُ البَصِيرُ

که در آن هیچ چیز مانند حق نیست و او شنوا و بیناست، جمع میان تنزیه، در نفی مثلیت، و تشبیه، در اثبات سمع و بصر، را به‌روشنی نشان می‌دهد.

تنزیه بدون جمع با تشبیه، نقص معرفتی یا بی‌ادبی عرفانی محسوب می‌شود؛ آنکه حق را تنها با تنزیه بشناسد، یا از تشبیه غافل مانده و در جهل به سر می‌برد، یا حق را در مرتبه‌ای خاص محدود کرده و بدین‌سان مرتکب بی‌ادبی شده است. جامعیت شناخت حق، اقتضای آیه پیش‌گفته است که تنزیه و تشبیه را در کنار یکدیگر بیان می‌دارد. همین اصل در باب تنزیه در مقام جمع نیز جاری است؛ تنزیه‌ای که در این مقام از تشبیه منفک گردد، به تحدید و تقید حق می‌انجامد، زیرا حق جامع تنزیه و تشبیه است. این معنا با اصل حسنات الابرار سیئات المقربین سازگار می‌افتد، بدین‌بیان که حتی تنزیه، در مرتبه اعلای معرفت، ممکن است نقص شمرده شود.

نفی الوهیت از غیر حق، به معنای نفی مظهریت از غیر نیست، زیرا غیر نیز مظهر حق است. تمایز میان الوهیت ذاتی و مظهریت غیر، بر این نکته دلالت دارد که حق هم در موجودات متجلی است و هم با آنهاست؛ چنین وحدتی در کثرت، با اصل وحدت وجود که حق را ظاهر در همه موجودات می‌داند، همخوانی تام دارد.

در لسان شریعت، سبوح به عنوان جنس تنزیه و قدوس به عنوان فصل آن مطرح است. آیه

سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى

بر تنزیه حق تأکید می‌ورزد، و آیه

هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ ۖ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ

که در آن خدای یگانه که معبودی جز او نیست، پادشاهی منزه و پاک وصف می‌شود، بر قدسیت و رفع حد از حق دلالت دارد. این دو آیه، مراتب تنزیه را در لسان شریعت روشن می‌سازند و همان تمایز میان سبوحیه به مثابه جنس و قدسیه به مثابه فصل را تثبیت می‌کنند.

## عالم ارواح، عقول مجرده و مراتب ملائکه

عالم ارواح در عرفان نظری با عالم عقول در فلسفه یکسان انگاشته نمی‌شود، بلکه این دو مرتبه‌ای متمایز از یکدیگرند. عالم ارواح به ظهورات عینی تعلق دارد و مظهر واحدیت است و وظیفه تنزیه حق از نقایص امکانی را بر عهده دارد، در حالی که عالم عقول به کلیاتی معقول اشاره می‌کند که از ماده و قوه مبراست. این تفاوت، به اختلاف در مراتب وجودی و کارکردهای عرفانی و فلسفی این دو عالم بازمی‌گردد.

ملائکه به سبب فقدان ماده، کمالاتی بالفعل دارند و فاقد قوه و استعدادند، اما نقایص آنها از تعین و محدودیت وجودی‌شان ناشی می‌شود که ایشان را در نسبت با حق در جایگاهی متعین قرار می‌دهد. آیه کریمه

لِكُلٍّ مَعْلُومٌ

بر همین محدودیت‌های وجودی ملائکه دلالت دارد. با این حال، ملائکه از سکون و جمود بری‌اند و دارای حرکتی وجودی و ارتقایی شخصی‌اند؛ این حرکت به معنای انبساط و ریزش ظهوری است که آنان را در مراتب وجودی پویا می‌سازد. آیه کریمه

كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ

که بیانگر تجدد پیوسته شأن الهی در هر آن است، بر همین پویایی وجودی دلالت دارد و عالم را از هرگونه رکود و ثبات ساکن دور می‌سازد.

در عرفان ابن عربی، افزون بر ملائکه مجرد، ملائکه مادی نیز که دارای تبدلات وجودی‌اند تصدیق می‌شوند؛ این دیدگاه، عرفان نظری را از فلسفه متمایز می‌سازد، چرا که این دسته از ملائکه به سبب تعلق به عالم ناسوت در معرض ریزش ظهوری و تحولات وجودی قرار دارند. سجود ملائکه در این نظام نه حالتی صرفاً فیزیکی، بلکه تسلیم و ریزش ظهوری در برابر حق است. آیه کریمه

وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ

که بر سجود همه موجودات آسمان‌ها و زمین برای حق دلالت دارد، مؤید همین معناست. انبساط عالم مستلزم ایجاد مداوم مدبراتی تازه است که به‌صورت ریزش ظهوری ملائکه متجلی می‌شود؛ عالم به مثابه جریانی سیال، پیوسته در حال ظهور و بروز است و ملائکه به عنوان مدبرات این جریان، نقشی اساسی در اداره آن ایفا می‌کنند.

## شهادت در سیره آدم و نقد پالایشی فصوص

حضرت آدم به عنوان ابوالبشر، خانواده‌ای داغدیده و دارای شهدا، از جمله هابیل، داشته است که اهمیت شهادت را در سیره انسانی نشان می‌دهد. روایت ما منا الا مسموم او مقتول که هر یک از ما یا مسموم است یا مقتول را بیان می‌دارد، بر ضرورت شهادت در مسیر حق دلالت دارد. شهادت در سیره آدم و نسل او به مثابه گوهر آزادگی برجسته بوده و نشانه‌ای از همت، غیرت و حرمت انسانی است. با این حال، فصوص الحکم با وجود ارزش علمی خود، به این موضوع در سیره آدم و انبیا توجه کافی نکرده است؛ این نقص، ضرورت توجه به جنبه‌های اجتماعی و تاریخی انبیا را در تحلیل‌های عرفانی نمایان می‌سازد تا جامعیت این تحلیل‌ها حفظ شود.

فصوص الحکم در کنار ارزش علمی بی‌نظیرش، دارای ابهامات و مسائلی است که نیازمند پالایش و بازنگری است؛ چنین پالایشی به حفظ اصالت متن و جلوگیری از خلط مفاهیم یاری می‌رساند و فهم دقیق‌تری از حقایق عرفانی را فراهم می‌آورد.

― متن به پایان رسید.